სომხეთის რესპუბლიკის მეცნიერებათა ეროვნული აკადემიის სომხეთმცოდნეობის შირაკის ცენტრი
ისტორიის დოქტორი
ისტორია, წყაროთმცოდნეობა, არქეოლოგია
გიუმრი/სომხეთის რესპუბლიკა
აბსტრაქტი
ხოტორჯურის სოფლის ოლქი, რომელიც ისტორიულ ტაოში, ჭოროხის აუზში მდებარეობს, წარმოადგენს მაღალმთიანი სომხური თემის გამორჩეულ მაგალითს, მისთვის დამახასიათებელი უნიკალური სოციალურ-კულტურული და ადმინისტრაციული სტრუქტურით. წინამდებარე კვლევის მიზანია ხოტორჯურის ისტორიული განვითარების, დასახლების ფორმების, დემოგრაფიული დინამიკისა და კულტურული თავისებურებების შესწავლა ნარატიული წყაროების, სტატისტიკური მონაცემებისა და ისტორიული აღწერილობების საფუძველზე.
ისტორიულად ხოტორჯური ეკუთვნოდა ცნობილ სათავადო სახლებს, მათ შორის მამიკონიანებსა და ბაგრატიდებს, ხოლო მოგვიანებით სამცხის სამთავროს შემადგენლობაში შევიდა. ადგილობრივი გადმოცემების მიხედვით, მისი მოსახლეობა ჩამოყალიბდა თანმიმდევრული მიგრაციების შედეგად, მათ შორის XIII საუკუნეში ანისიდან, ხოლო შემდგომ — მუშიდან, ვანიდან და ჰამშენიდან გადმოსახლებული ჯგუფების მონაწილეობით. ადრეულ ახალ ხანაში რეგიონი უკვე ჩამოყალიბებული იყო როგორც კომპაქტური სომხური დასახლების არეალი, ძლიერი შიდა ერთიანობით.
ოლქი შედგებოდა ცხრა ძირითადი სოფლისგან — ჯიჯაპაღი, კისაკი, მიჯინტაღი, ხანდაძორი, კრმანი, სუნინცი, კაღმხუთი, ვაჰნა, გეღუთ-წუცულა და რამდენიმე მცირე დასახლებისგან; ამას ემატებოდა სეზონური საძოვრების ფართო სისტემა. მისი მთიანი რელიეფი, რომელიც დეტალურად აქვს აღწერილი ღ. ინჭიჭიანს, ხელს უწყობდა როგორც რეგიონის შედარებით იზოლაციას, ისე მისი განსხვავებული კულტურული იდენტობის შენარჩუნებას. ოლქის სივრცითი ორგანიზაცია მიჰყვებოდა ჩრდილოეთ-სამხრეთის ღერძს ხეობის გასწვრივ, ბუნებრივი თავდაცვითი სისტემით, რომელიც კონცენტრირებული იყო მის ვიწრო სამხრეთ შესასვლელთან.
ხოტორჯურს ახასიათებდა სათემო თვითმმართველობის საყურადღებო ფორმა. საერთო კრება — ჟოღოვაითი — უმაღლესი ხელისუფლების ფუნქციას ასრულებდა და ირჩევდა სულიერ და ადმინისტრაციულ ლიდერს — მეცავორს, რაც ოსმალეთის იმპერიის მილეთურ სტრუქტურას ასახავდა. აღნიშნული სისტემა თემის შიგნით უზრუნველყოფდა გარკვეულ ავტონომიასა და შიდა რეგულაციას.
XIX საუკუნის დემოგრაფიული მონაცემები მიუთითებს შედარებით სტაბილურ და მრავალრიცხოვან მოსახლეობაზე, თუმცა წყაროებს შორის არსებული განსხვავებები, მაგალითად გ. ალიშანისა და გ. სრვანძტიანის ცნობებს შორის, საჭიროებს კრიტიკულ შეფასებას. ეკონომიკურმა პირობებმა, განსაკუთრებით კი სოფლის მეურნეობის შეზღუდულმა შესაძლებლობებმა, ფართო შრომითი მიგრაცია განაპირობა, რამაც მნიშვნელოვნად განსაზღვრა მოსახლეობის სოციალური და ეკონომიკური ცხოვრება.
ხოტორჯურს მნიშვნელოვანი როლი ჰქონდა ფართო რეგიონულ კონტექსტშიც: იგი ინარჩუნებდა კულტურულ და ეკონომიკურ ურთიერთობებს მეზობელ მუსლიმურ თემებთან. მიმდებარე ტერიტორიებზე მიმდინარე ისლამიზაციის პროცესების მიუხედავად, ოლქი დარჩა სომხური რელიგიური და კულტურული ცხოვრების ერთ-ერთ ცენტრად, მათ შორის მის დასახლებებში სომეხი კათოლიკეების არსებობის თვალსაზრისით.
საკვანძო სიტყვები:
ხოტორჯური; ისტორიული გეოგრაფია; სომხური დასახლებები; ოსმალური პერიოდი; დემოგრაფიული დინამიკა; კულტურული მემკვიდრეობა; მაღალმთიანი თემები; სათემო თვითმმართველობა; ჭოროხის აუზი.