ანდრო გოგოლაძე

ისტორიის დოქტორი

საქართველოს უნივერსიტეტი

თამაზ ბერაძის სახელობის ქართველოლოგიის ინსტიტუტი

უფროსი მეცნიერ-თანამშრომელი

თბილისი, საქართველო

https://orcid.org/

a.gogoladze@ug.edu.ge

ქართლის ცხოვრების აპოკრიფის 

„შიშუელმართალთათჳს და ქუეყნისა საზომისათჳს“ გეოგრაფიული სურათი

შუა საუკუნეების ქართულ მწერლობაში, მსოფლიოს ისტორიულ-გეოგრაფიული სურათი და ხალხთა კლასიფიკაციის შემცველი ცნობები  სხვადასხვა სახის თხზულებებში გვხვდება. ორიგინალური თხზულებებიდან აღსანიშნავია  მარიამისეული ქართლის ცხოვრება, სადაც ჩვენი ქვეყნის ისტორიას წინ უძღვის ორი აპოკრიფული თხზულება: „თქმული წმინდისა მამისა ჩუენისა ეფრემისი თარგმანი დაბადებისათვის ცისა და ქუეყანისა...“. ცნობილი მეცნიერებაში, როგორც „განძთა ქვაბი“ და მეორე – ბასილ დიდის სახელით დაწერილი მცირე მოცულობის ტექსტი: „წმიდისა და ღ~თივ განბრძობილისა დიდისა ბასილისი თხრობა. ევევლოს მიმართ მოძღურისა თუისისა შიშუელმართალთათჳს და ქუეყნისა საზომისათუის აღმოსავლითგან ვიდრე დასავლეთამდე“ (ხელნაწერი S-30).

მსოფლიო ისტორიის წინწამძღვარების ტრადიცია რომ არსებობდა ქართლის ცხოვრებაში, ამას მიუთითებს, მოგვიანებით, არჩილისეულ, ჭალაშვილისეულ და მაჩაბლისეულ ქართლის ცხოვრებაში დაცული ამ ტიპის შემცველი თხულებების არსებობა.  ჩვენი აზრით, ეს ძველი ქართლის ცხოვრებაში დამკვიდრებული ტრადიციის გაგრძელებაა და ეს აპოკრიფები თავიდანვე იქნა შეტანილი ლეონტი მროველის მიერ, როგორც ქართლის ცხოვრების შესავალი – მსოფლიო ისტორიისა და გეოგრაფიისა. 

ჩვენი მოხსენების მთავარი მიზანია, გავაანალიზოთ მეორე აპოკრიფში („შიშუელ მართალთათჳს და ქუეყნისა საზომისათჳს“) დაცული ინფორმაციები სამყაროს გეოგრაფიული სურათის შესახებ, რაც გარკვეულ წარმოდგენას გვიქმნის, თუ რა ცოდნას ფლობდნენ შუა საუკუნეების ქართულ ინტელექტუალურ საზოგადოებაში გარემომცველი სამყაროს შესახებ. ამ აპოკრიფის საფუძველი არის IV საუკუნის უცნობი ავტორის მიერ 350-362 წლებში შედგენილი „Expositio totius mundi et gentium“ (ქვეყნიერების და ხალხთა აღწერა). ბერძნული ორიგინალი დაკარგულია, მაგრამ ჩვენამდე მოაღწია VI საუკუნეში ორმა ლათინურად თარგმნილი ტექსტის გვიანდელმა რედაქციამ. რაც შეეხება მის ქართულ თარგმანს, ისტორიოგრაფიაში გამოთქმული მოსაზრებების მიხედვით, ქართული ვერსია უნდა შესრულებულიყო IX-XI  საუკუნეებში

ამ აპოკრიფზე დაკვირვებამ გვაჩვენა, რომ ავტორს განზრახული ჰქონდა მოეცა მკითხველთათვის მსოფლიო გეოგრაფიის სურათი სამყაროს უკიდურესი აღმოსავლეთიდან („შიშუელ-მართალთა საცხოვრისიდან“ - სამოთხიდან) უკიდურესი დასავლეთის („ღალიის“ – გალიის) საზღვრებამდე. თხზულება ბუნებრივად იყოფა ოთხ არათანაბარ ნაწილად, მაგრამ თითოეული კონკრეტულ თემას ეხება. პირველი, ეს არის ედემის აღწერა. მეორე, მისი  გეოგრაფიული ნაწილი – მანძილების შეჯამება (სივრცის საზომი ) ხალხთა და ქვეყნების კატალოგთან ერთად, შორეული აღმოსავლეთიდან ჰერკულესის სვეტებამდე. მესამე ნაწილი ეს არის „შიშუელ-მართალი“ – ხალხის წარმოშობის თეორიის ახსნა. ყველაფერი კი მთავრდება მოკლე ცნობით სამონასტრო ცხოვრების საწყისებზე. ეს არის ქრისტიანული გეოგრაფიის ის უძველესი სურათი, რომელმაც ჩვენამდე მოაღწია. 

მოხსენებაში, ამ აპოკრიფში მოცემული ისტორიულ-გეოგრაფიული ტერმინების, ადგილების ლოკაციების, ქვეყნებს და პუნქტებს შორის მანძილ-საზომების განმარტებების გარდა, მოცემული გვაქვს შედარებითი ანალიზი, სხვა თხზულებებში დაცულ ისტორიულ-გეოგრაფიულ მასალებთან. ეს ეხება, როგორც ორიგინალურ და ნათარგმნ ძეგლებს, ასევე ევროპულ და აღმოსავლურ ნარატივებს და კარტოგრაფიულ მემკვიდრეობას. მიუხედავად იმისა, რომ ჩვენ არ შემოგვრჩენია შუა საუკუნეების ქართული კარტოგრაფიული მემკვიდრეობა, ეს აპოკრიფი ნათლად მიუთითებს, რომ იმ დროის ქართული ინტელექტუალური საზოგადოების თვალსაწიერი გარემომცველი სამყაროს შესახებ საკმაოდ ფართო იყო.

 

საკვანძო სიტყვები: „შიშუელმართალთათჳს და ქუეყნისა საზომისათჳს“, აპოკრიფული თხზულებები, ქართლის ცხოვრება