დავით მერკვილაძე
ისტორიის დოქტორი
დამოუკიდებელი მკვლევარი
თბილისი, საქართველო
დავით მერკვილაძე
ისტორიის დოქტორი
დამოუკიდებელი მკვლევარი
თბილისი, საქართველო
ტყვეებით ვაჭრობის ადგილები XVII საუკუნის დასავლეთ საქართველოში უცხოელ ავტორთა ცნობებზე დაყრდნობით
XVII საუკუნეში ტყვეთა სყიდვა ძალიან გავრცელებული იყო მთელს კავკასიაში. მის შესახებ მეტად საგულისხმო ცნობებს გვაწვდიან ამ ხანაში საქართველოში მოღვაწე თუ დროებით სამოგზაუროდ მყოფი სხვადასხვა უცხოელი ავტორები: პიეტრო ავიტაბილე, ჯუზეპე (ჯოზეფო) ჯუდიჩე, კრისტოფორო კასტელი, არკანჯელო ლამბერტი, ჯუზეპე მარია ძამპი, ოსმალო ისტორიკოსი ევლია ჩელები, ფრანგი ვაჭარი ჟან შარდენი, ანტიოქიის მართლმადიდებელი პატრიარქი მაკარი.
ტყვეებით ვაჭრობამ განსაკუთრებით მოიკიდა ფეხი დასავლეთ საქართველოში და ამას თავისი მიზეზები ჰქონდა. ადგილობრივი მოსახლეობის უკიდურესი სიღატაკის, ადგილობრივი წარმოების არნახული დაქვეითებისა და მიმოქცევაში არსებული ფულის დიდი სიმცირის გამო შავი ზღვის ნავსადგურებში ოსმალეთიდან შემოზიდული საქონლის შეძენა უმეტეს შემთხვევაში შესაძლებელი იყო მათი ტყვე ადამიანებზე გაცვლის გზით.
დასავლეთ საქართველოს ნავსადგურებში ოსმალეთიდან წამოსული და სხვადასხვა საქონლით დატვირთული სავაჭრო გემები შემოდიოდნენ წელიწადის გარკვეულ დროს. ამ დროს ნავსადგურში იმართებოდა გაცხოველებული ვაჭრობა ტყვე ადამიანებით. ამ გემებით გაყიდული ტყვეები ადამიანებით მოვაჭრეებს გაჰყავდათ ძირითადად სტამბოლის ტყვეთა ბაზრობაზე, სადაც შემდგომ მათ ბევრად ძვირად ჰყიდდნენ. თუმცა დიდი ხომალდების გარდა, ოსმალეთის მოსაზღვრე მხარეებიდან დასავლეთ საქართველოს ნავსადგურებში ვაჭრები გაცილებით მეტი სიხშირით შემოდიოდნენ მომცრო მცურავი საშუალებებით და ტყვეებით დატვირთულები ბრუნდებოდნენ უკან ოსმალეთში.
მსგავსი ვითარება იკვეთება ჩრდილო-დასავლეთ კავკასიაშიც. აქაც ტყვეებით მასობრივი ვაჭრობა იმართებოდა სწორედ ნავმისადგომების მიმდებარედ, საიდანაც ნაყიდ ადამიანებს ასევე ზღვით ეზიდებოდნენ ოსმალეთისაკენ.
ლამბერტის ცნობით, უცხოელ ავტორებთან საქართველოს საზღვაო ნავსადგურებიდან, სადავ ადამიანებით ვაჭრობდნენ და საიდანაც გაყიდული ადამიანებით დატვირთული ხომალდები ოსმალეთისაკენ მიემართებოდნენ, ყველაზე მეტად ვხვდებით გურიაში მოაზრებული ქობულეთის მოხსენიებას (კასტელი, ლამბერტი, მაკარი ანტიოქიელი). ტყვეებით ვაჭრობის ადგილად დასახელებულია ასევე „დიდი მდინარის ნაპირი, შავ ზღვაში რომ ჩადის“ (მაკარი ანტიოქიელი). ეს „დიდი მდინარე“ იყოს შეიძლება იყოს რიონი ან ენგური. პირველ შემთხვევაში ადამიანებით ვაჭრობა უნდა გამართულიყო ფოთის ნავსადგურში, მეორე შემთხვევაში - ანაკლიაში. ამ თვალსაზრისით ვხვდებით ისგაურის მოხსენიებასაც (შარდენი). ამას გარდა, ევლია ჩელების ცნობით, ტყვე ადამიანების შესასყიდათ ლაზეთიდან მდ. ჭოროხს აღმა ნავებით მოუყვებოდნენ სამეგრელოსაკენ და აქედან სხვადასხვა საქონელში გაცვლილი ადამიანებით ბრუნდებოდნენ უკან შემდგომ მათ სარფიანად გასაყიდად. ამ შემთხვევაში გარკვეული უზუსტობა იკითხება. ჭოროხის მდებარეობისა და მისი დინების მიმართულების გათვალისწინებით, ოსმალეთიდან სამეგრელოში მოხვედრა შეუძლებელი იყო (მით უფრო, როცა მდინარე ოსმალეთის საზღვრების სიღრმიდან მოედინება). დიდი ალბათობით აქ მდ. რიონი უნდა იგულისხმებოდეს. ასეთ შემთხვევაში, ადამიანებით ვაჭრობა უფრო მცირე მასშტაბით ამ მდინარის გასწვრივაც მოიაზრება. თავის მხრივ, შარდენი ასახელებს ზღვის პირას მდებარე ისგაურს. ამ ადგილას იგი აღწერს დიდ მოედანს, რომელსაც „სამეგრელოს დიდ ბაზარს“ უწოდებს და სადაც „ბორკილებიანი ტყვეები“ და საბაჟოს ზედამხედველები ნახა. მიჩნეულია, რომ ისგაური იგივე სკურჩაა.
ზემოაღნიშნული უცხოელი ავტორების ცნობები უთუოდ შეუცვლელ ისტორიულ წყაროებს წარმოადგენს აღნიშნული თემის შესასწავლად.
საკვანძო სიტყვები: ტყვეებით ვაჭრობა, დასავლეთ საქართველო, XVIII საუკუნე, შავი ზღვა, ოსმალეთი, ქობულეთი.