ტრისტან მაჭარაშვილი
ისტორიის დოქტორი
საქართველოს უნივერსიტეტი
ასოცირებული პროფესორი
თამაზ ბერაძის სახელობის ქართველოლოგიის ინსტიტუტი
უფროსი მეცნიერი თანამშრომელი
თბილისი, საქართველო
ტრისტან მაჭარაშვილი
ისტორიის დოქტორი
საქართველოს უნივერსიტეტი
ასოცირებული პროფესორი
თამაზ ბერაძის სახელობის ქართველოლოგიის ინსტიტუტი
უფროსი მეცნიერი თანამშრომელი
თბილისი, საქართველო
შუა საუკუნეების ქართული საზოგადოების ყოველდღიური ყოფა-ცხოვრება
(კვება)
ნებისმიერი ხალხის ცხოვრებაში კვებას და საკვები კულტურების მოპოვებას უმნიშვნელოვანესი ადგილი უჭირავს. შესაბამისად XI-XV საუკუნეების ქართული საზოგადოების ყოფაში მნიშვნელოვანი ადგილი ეკავა უშუალოდ კვებასთან და საკვების მოპოვებასთან დაკავშირებულ საქმიანობას, რაც რელიგიასთან ერთად, განსაზღვრავდა კიდეც საზოგადოებრივი ცხოვრების წესს.
საკვების მიღებას ქართულ წყაროებში ეწოდება „ჭამა“, „პურობა“, „პურის ჭამა“, „პურად დაჯდომა“ („დაჯდის პურად“), „ტრაპეზი“, „სერობა“, “გოჭკომური”, ”ხადილი“ და სხვა .
მისაღებია გ. ჩიტაიას მოსაზრება, რომ საქართველოში ჭამდნენ დღეში 2-3-ჯერ და ამდენჯერვე ამზადებდნენ კერძს.
ერთმანეთისაგან განირჩეოდა ყოველდღიური პურობა და ნადიმი. ნადიმი (ლხინი) იმართებოდა დღესასწაულების, ომში გამარჯვების, ქორწილის, უფლისწულის დაბადების, საპატიო სტუმრების მიღების და სხვა მნიშვნელოვანი მოვლენის დროს.
ზოგჯერ ნადიმი ზღვარგადასულ სახესაც იღებდა, ვახუშტი აღნიშნავს, რომ სანამ კათალიკოსი და ეპისკოპოსები ნადიმზე იყვნენ მხოლოდ გალობა ისმოდა, მათი წასვლის შემდეგ კი „მგოსანთა, მომღერალთა და ყოველთა სახიობათა ცემანი“, ზღვარგადასული ლხინი რუსთაველთანაც გვხვდება: „შეიქმნა სმა და პურობა, მსგავსი მათისა ძალისა, ... არვისი ბრძანა მეფემან არცა გაშვება მთვრალისა“.
მიუხედავად იმისა, რომ გადამეტებული თრობა შუა საუკუნეებში მიუღებლად ითვლებოდა, ნადიმზე ღვინის დაძალება, როგორც ჩანს მაინც მიღებული მოვლენა იყო, რასაც რუსთაველიც ადასტურებს: მეფის ბრძანებით სუფრიდან მთვრალებსაც კი არ უშვებდნენ და ალბათ ღვინოსაც აძალებდნენ.
XIV საუკუნეში არსებობდა სამეფო კარზე სუფრასთან მოხელეთა განთავსების მკაცრად განსაზღვრული წესები: უფროს უმცროსობის გათვალისწინებით მოხელეები გარკვეული რიგითობის მიხედვით იკავებდნენ მათთვის განკუთვნილ დასაჯდომ თუ დასადგომ ადგილს.
სამეფო კარზე ნადიმი დღეღამის ნებისმიერ დროს შეიძლება გამართულიყო. წინასწარ არც მისი ხანგრძლივობა იყო განსაზღვრული, რადგან ზოგჯერ პურობა გვიანობამდე გრძელდებოდა.
სამეფო ნადიმს მოხელეთა მთელი შტატი ემსახურებოდა, ესენი არიან: მანდატურთუხუცესი, მანდატურები, მსახურთუხუცესი, განმგეთუხუცესი, მეღვინეთუხუცესი, ფარეშთუხუცესი, მემაშხლეები, მუქიფები, მეჯამეთუხუცესი, მეხილეთუხუცესი, მეხილეები, პირის მწდე, ამირეჯიბი, ეჯიბი, ჭაშნაგირი და სხვა.
სამეფო სუფრის ანალოგიური უნდა ყოფილიყო ცალკეული დიდებულების ლხინი, რა თქმა უნდა მისი მასშტაბები შედარებით მცირე იქნებოდა. სუფრის მიმდინარეობის წესში და საკვებ მენიუში კი დიდი სხვაობა არ უნდა ყოფილიყო.
ზოგადად გლეხის სუფრა გაცილებით მოკრძალებული იყო, თუმცა დღესასწაულებზე საკმაოდ უხვ სუფრას შლიდნენ.
ლხინის წინ ყოველთვის იცავდნენ ჰიგიენას, პურობის შემდეგ, როგორც წესი, ხდებოდა დარბაზის დასუფთავება.
ნადიმისა და ზოგადად საკვების მიღების წინ აუცილებელი იყო ლოცვა, ამ დროს საზრდელის მიღების წინ წასაკითხი ლოცვები ითქმებოდა.
საკვანძო სიტყვები: კვება, ნადიმი, პურობა, ჭამა, ლხინი, დარბაზი, ჰიგიენა.