კოტე ლომიძე
დოქტორანტი
თბილისის სახელმწიფო უნივერსიტეტი
ORCID: 0009-0002-1754-8577
კოტე ლომიძე
დოქტორანტი
თბილისის სახელმწიფო უნივერსიტეტი
ORCID: 0009-0002-1754-8577
სოციალური დეიქსისის ერთი ნიმუში „ვეფხისტყაოსანში“
აბსტრაქტი
მოხსენება შეეხება „ვეფხისტყაოსნის“ ფიცილის ერთ თავისებურებას. რუსთველის პოემაში ფიცი და ფიცილის ფორმულები მრავალფეროვანია. ვიკტორ ნოზაძე წიგნში „ვეფხისტყაოსნის საზოგადოებათმეტყველება“ საგანგებო თავს უძღვნის ამ საკითხს. ასევე, ერთი თავი ეთმობა „ვეფხისტყაოსნის“ ფიცილის ფორმულებს შუქია აფრიდონიძის წიგნში „მიმართვის ფორმები ახალ ქართულში: სტრუქტურა და ფუნქციონირება“. საკითხი, რომელსაც განვიხილავ, დასახელებულ ნაშრომებში არაა შენიშნული.
ვ. ნოზაძეს „ვეფხისტყაოსნის საზოგადოებათმეტყველებაში“ გამოყოფილი აქვს დაფიცების ოცამდე სხვადასხვა საშუალება: ფიცი ღმერთზე, ცაზე, მზეზე, რჯულზე, ფიცი თავზე... ჩემი ყურადღება მიიპყრო სწორედ ამ უკანასკნელმა — საკუთარი თავის დაფიცებამ, კერძოდ, ფიცილის ფორმულამ თავმან ჩემმან. პოემაზე დაკვირვება ცხადყოფს, რომ ფიცილის ეს ფორმულა იერარქიულია, სოციალურ როლსა და სტატუსზე მიუთითებს. ამგვარ ფიცს წარმოთქვამს სოციალური კიბის უმაღლეს საფეხურზე მყოფი ადამიანი ანუ მეფე. ე. ი. მეფე იფიცებს საკუთარ თავს ან კიდევ პერსონაჟები იფიცებენ მეფეს. მოვიყვან ორივე ტიპის მაგალითებს.
მეფე იფიცებს საკუთარ თავს:
„აწ, თავმან ჩემმან, მას მოვკლავ, ჩემად დად ვინცა მადესა“ (ფარსადანი დავარზე).
„თავმან ჩემმან, თავსა მოგკვეთ, არად უნდა ამას ცილი“ (როსტევანი ვაზირს).
პერსონაჟი იფიცებს მეფეს:
„თავმან მისმან, ფიცით გეტყვი შენ, ვაზირსა, ოსტასრასა“ (ავთანდილი ვაზირს).
„თავმან მისმან, მუნვე მომკლავს, ვეჭვ, წამიცა არ წამაროს“ (ვაზირი ავთანდილს).
რატომ იფიცებს მეფე საკუთარ თავს? ამგვარი ფიცი წარმოაჩენს მეფის ცენტრალურ როლს პოემის სოციალურ იერარქიაში. როდესაც მეფე საკუთარ თავს იფიცებს, ამით ხაზი ესმება მის უზენაეს ავტორიტეტს, სოციალურ კიბეზე არ არსებობს ხელმწიფეზე მაღლა მდგომი, რომელსაც იგი დაიფიცებდა, ხოლო, როდესაც სხვა პერსონაჟები იფიცებენ მეფეს, ეს მიუთითებს, რომ ისინი აღიარებენ მის ძალაუფლებასა და ლეგიტიმაციას.
რაც შეეხება ამგვარი ფიცის წარმომავლობის საკითხს. ჩემი აზრით, ამ იერარქიულ ფიცს უნდა ჰქონდეს ბიბლიური ფესვები. ბიბლიაში, როგორც ძველ, ისე ახალ აღთქმაში, ღმერთი იფიცებს საკუთარ თავს: „რამეთუ ფუცა უფალმან ძალთამან მკლავისა მიმართ თჳსისა“ (იერ. 51, 14). ამგვარი ფიცის მოტივაცია კარგად ჩანს პავლეს ეპისტოლეში ებრაელთა მიმართ: „რამეთუ აბრაჰამს აღუთქუა ღმერთმან, ვინაჲთგან არავინ იყო უფროჲსი, რომელსამცა ფუცა, ფუცა თავისა თჳსისა“ (ებრ. 6, 13).
როგორც მოყვანილი მაგალითებიდან დავინახეთ, სიტყვები, რომლებიც ბიბლიაში ღმერთს მიემართებოდა, რუსთველის პოემაში მეფეს დაუკავშირდა (საზოგადოდ აღნიშნული პრინციპი განუხრელადაა გატარებული არა მხოლოდ „ვეფხისტყაოსანში“, არამედ თითქმის მთელ ძველ ქართულ ლიტერატურაში). რა კვალიფიკაცია შეიძლება მიეცეს ამ ერთგვარ სემანტიკურ გადაწევას? ჩემი აზრით, ეს არის მეფის საკრალიზაცია. მეფის რჩეულობის თვალსაზრისი ზოგადად გავრცელებულია ანტიკურსა თუ მოგვიანო ხანის აზროვნებაში (გავიხსენოთ ბიბლიური საული), რუსთველის პოემაშიც ღმერთია ხელისუფლების წყარო („მისგან არს ყოვლი ხელმწიფე“). ე. ი. მეფე იფიცებს ისე, როგორც ღმერთი, იმიტომ რომ იგი ღვთის ნაცვალია მიწაზე.
მაშასადამე, „ვეფხისტყაოსანში“ პერსონაჟთა მიერ მეფის დაფიცება თუ მეფის მიერ საკუთარი თვის დაფიცება არის კარგი მაგალითი იმისა, თუ როგორ გამოიყენება ენა სოციალური ურთიერთობებისა თუ ძალაუფლების იერარქიის გადმოსაცემად.
საკვანძო სიტყვები: ფიცილი, „ვეფხისტყაოსანი“, სოციალური დეიქსისი.