ნინო კვირიკაძე
ფილოლოგიის დოქტორი
აკაკი წერეთლის სახელმწიფო უნივერსიტეტი.
გერმანული ფილოლოგიის მიწვეული სპეციალისტი.
ქუთაისი, საქართველო
ნინო კვირიკაძე
ფილოლოგიის დოქტორი
აკაკი წერეთლის სახელმწიფო უნივერსიტეტი.
გერმანული ფილოლოგიის მიწვეული სპეციალისტი.
ქუთაისი, საქართველო
თომას მანის მოთხრობის სათაურის „სასაფლაოს გზა“ სათაურის სემანტიკისათვის
აბსტრაქტი
კვლევის საგანს წარმოადგენს თომას მანის ერთ-ერთი მოთხრობის “სასაფლაოს გზა” სათაური, რომელსაც ვიხილავთ ტექსტის მთლიანი ანალიზის ჭრილში. როგორც ცნობილია, სათაური ზოგადად არსებით როლს თამაშობს ნებისმიერი ტექსტის ინტეგრირებული მთლიანობის შექმნასა და აღქმაში. მეცნიერები (ყარალაშვილი, Лукин, Тураева, Гальперин, Mendelssohn, Wenzel, Koopmann, Heftrich, Nieschmidt და სხვ.) მიუთითებენ ლიტერატურულ ნაწარმოებებში სათაურის მნიშვნელობაზე. ითვლება, რომ ნაწარმოების სათაური შეკუმშული ფორმით მის ძირითად იდეას შეიცავს და წარმოადგენს გასაღებს მისი გაგებისათვის, მაგრამ ასეთი გასაღების როლს სათაური მხოლოდ მისი მთლიანი სემანტიზაციის შემთხვევაში ასრულებს. სათაური, ერთმნიშვნელოვანია ის თუ მრავალმნიშვნელოვანი, შეიძლება სრულყოფილად გავიგოთ მხოლოდ მაშინ, თუ ტექსტს აღვიქვამთ როგორც სტრუქტურულ-სემანტიკურ ერთიანობას, რომელიც გამოირჩევა მთლიანობითა და შეკრულობით. ცნობილია, რომ სათაური, როგორც ტექსტური ნიშანი, ტექსტის აუცილებელ ელემენტს წარმოადგენს და ფიქსირებულ მდგომარეობაში იმყოფება. მას უკავია ძლიერი პოზიცია, ის უპირისპირდება ტექსტის კორპუსს და მკითხველის ყურადღებას იპყრობს. სათაურის აღქმისას (ტექსტის წაკითხვამდე) ის ინდექსალური ნიშანია, რომელიც ტექსტის კითხვისას პირობით ნიშნად გარდაიქმნება, ხოლო ტექსტის წაკითხვისა და ათვისების შემდეგ მოტივირებულ პირობით ნიშანს უახლოვდება (Лукин, Wenzel).
სწორედ სათაურის მნიშვნელობამ ლიტერატურული ნაწარმოების გაგებისათვის გამოიწვია ჩვენი ინტერესი მოცემული საკითხისადმი.
ნაშრომის მეცნიერული სიახლე მდგომარეობს იმაში, რომ თომას მანის ხსენებული მოთხრობის სათაური პირველად განიხილება ნაწარმოების მთლიანი ანალიზის ჭრილში, მრავალგანზომილებიანი სტრუქტურის თვალსაზრისით, სტრუქტურულ-სემანტიკური მეთოდის მეშვეობით – ავტორისეული ტექსტის მთელ სივრცობრივ არეალში. კვლევის საფუძველს წარმოადგებს ვ.ვინოგრადოვის მიერ წამოყენებული და შემდგომში სტრუქტურალისტების (V. Toporov, B.Uspenski, T. Tsivyan) მიერ დამუშავებული სიტყვათა რიგის თეორია.
ჩვენი მიზანია, თვალი გავადევნოთ განსახილველი მოთხრობის სათაურის, როგორც დეტალის, მოძრაობას მთელ ტექსტობრივ სივრცეში სიტყვათა რიგების კონტექსტში, გამოვავლინოთ მისი სემანტიკა ცალკეულ ფრაგმენტებში ნაწარმოების შინაარსთან კავშირში და დავაფიქსიროთ მისი ლაიტმოტივურობა.
ტექსტის, როგორც მხატვრული მთლიანობის, განხილვისას სათაურ-დეტალს წარმოვაჩენთ მოძრავი მიკროელემენტის სახით: ე.ი. ის, რასაც ჩვენ ვიკვლევთ, არის დეტალი და ამავე დროს ნაწარმოების დინამიკური სტრუქტურის მოძრავი რგოლი, რომელსაც შეუძლია გადაინაცვლოს ერთი სიტყვათა რიგიდან მეორეში და წარმოქმნას „მიზრდილი აზრი“ («приращенный смысл» – В. Виноградов), რაც უფრო ფართო შესაძლებლობებს იძლევა დეტალის ახლებური აღქმისა და მისი პოლიფუნქციური მნიშვნელობის, მისი ლაიტმოტივურობის წარმოჩენისათვის.
ანალიზის შედეგად ვასკვნით, რომ სათაური-დეტალი გასდევს ტექსტს მთელ ვერტიკალზე თავიდან ბოლომდე და, სხვადასხვა სიტყვათა რიგებში მოძრაობისას, იშლება, თავის მხრივ, ცალკეულ სემიოტიკურ ნიშნებად („შარაგზა“, „საცალფეხო ბილიკი“, „თხრილი“, „ქუჩა“, „გზა“, „ნიადაგი“ და ა. შ.), ივსება დამატებითი სემანტიკური პლანებით და ნაწარმოების ბოლოს კვლავ ერთიანდება საწყის სემიოტიკურ ნიშანში: „სასაფლაოს გზა“. ის წარმოგვიდგება როგორც სიცოცხლისა და სიკვდილის ანტითეზა.
თომას მანის ხსენებული მოთხრობა, ჩვენი აზრით, სავსებით შესაძლებელია განვიხილოთ სტრუქტურულ-სემანტიკური ანალიზის თვალსაზრისით, რომელიც არ უარყოფს ტრადიციული ანალიზის მეთოდს და ფრაგმენტულ-სემანტიკური პლანის სიღრმისეულ დონეზე ავლენს სულ ახალ და ახალ მნიშვნელობას, რითაც ამტკიცებს ტრადიციული პლანის კანონზომიერებას.
საკვანძო სიტყვები: თომას მანი, „სასაფლაოს გზა“, სათაური, სიცოცხლისა და სიკვდილის ანტითეზა, სიტყვათა რიგი, ლაიტმოტივური გააზრება.