შოთა თვალაძე
საქართველოს უნივერსიტეტი
ისტორიულ არქეოლოგიური მუზეუმის ფონდის მცველი
თ. ბერაძის სახელობის ქართველოლოგიის ინსტიტუტის
უმცროსი მეცნიერი თანამშრომელი
თბილისი, საქართველო
შოთა თვალაძე
საქართველოს უნივერსიტეტი
ისტორიულ არქეოლოგიური მუზეუმის ფონდის მცველი
თ. ბერაძის სახელობის ქართველოლოგიის ინსტიტუტის
უმცროსი მეცნიერი თანამშრომელი
თბილისი, საქართველო
ქართლის/ქართველთა ცხოვრების მცხეთური რედაქციის აღწერილობა
აბსტრაქტი
ქართველთა ცხოვრების მცხეთურ რედაქციას, განეკუთვნება შემდეგი ნუსხები: მარიამისეული, მაჩაბლისეულის ძველი ნაწილი და მგალობლისძის მიერ გადაწერილი, იგივე 1697 წლის ნუსხა.
1. მარიამისეული ნუსხა: ნუსხის ადგილსამყოფელი: ამჟამად ნუსხა ინახება ხელნაწერთა ეროვნულ ცენტრში. სააღრიცხვო ნომრით №S-30.
ნუსხის სახელწოდება: სახელი მარიამისეული ქართლის მეფის, როსტომის (1633-1657) მეუღლის, დედოფალ მარიამ დადიანის სახელიდან მომდინარეობს. დიდხანს ითვლებოდა, რომ № S–30 ხელნაწერი უშუალოდ მარიამ დადიანის ბრძანებით გადაწერილი ნუსხაა, მოგვიანებით გაირკვა, რომ ჩვენამდე მოღწეული ნუსხა, სინამდვილეში, მარიამის ბრძანებით შექმნილი ხელნაწერის პალეოგრაფიული სიზუსტით შესრულებულ ასლს წარმოადგენს, რომელიც XVIII ს-ის დასაწყისში საგანგებოდ დამზადდა ვახტანგ VI-ისათვის (ქურციკიძე, 1993, გვ. 101-122). მიუხედავად ამისა, ნუსხას სახელი მარიამისეული კვლავაც დარჩა.
ისტორია: მარიამისეული ნუსხა (ნუსხის პირი) 1884 წ-ს აღმოაჩინა დიმიტრი ბაქრაძემ და გადასცა წერა-კითხვის გამავრცელებელი საზოგადოების ბიბლიოთეკას, საიდანაც ის მოხვდა საქართველოს სახელმწიფო მუზეუმის ხელნაწერთა განყოფილებაში და აქედან კორნელი კეკელიძის სახელობის ხელნაწერთა ინსტიტუტში (ხელნაწრთა ეროვნული ცენტრი).
2.მგალობლისძის ნუსხა: ნუსხის ადგილსამყოფელი: ნუსხა დაცულია ხელნაწერთა ეროვნულ ცენტრში, სააღრიცხვო ნომრით – №Q-1219
ნუსხის სახელწოდება: გადაწერილია 1697 წ. იოსებ მგალობლის-ძის მიერ. დათარიღების საფუძველია დამკვეთის ანდერძ-მინაწერის ცნობა. მას ისტორიოგრაფიაში სახელი არ დაუმკვიდრდა და გადაწერის თარიღის მიხედვით უბრალოდ 1697 წ–ის ნუსხად იხსენიებენ. ვინაიდან ა. კლიმიაშვილი იყო მისი აღმომჩენი, შესაძლებელია მისთვის კლიმიაშვილისეულ ნუსხაც გვეწოდებინა. ისტორიკოსების ერთი ნაწილი ამ ხელნაწერს ასე უწოდებს კიდეც. თუმცა ამჟამად ვფიქრობ, რომ, ვინაიდან ნუსხა გადაწერილია მგალობლის-ძის მიერ, უპრიანია მას მისი შემქმნელის და გადამწერის სახელი დაუმკვიდრდეს.
ნუსხის ისტორია: ნუსხა 1959 წ. აღმოაჩინა კორნელი კეკელიძის სახელობის ხელნაწერთა ინსტიტუტის მეცნიერ–თანამშრომელმა აკაკი კლიმიაშვილმა ხარაგაულის რაიონის სოფ. პატარა ხონში ოლღა მაჭავარიანის ოჯახში.
2. მაჩაბლისეული ნუსხა: ინახება ხელნაწერთა ეროვნულ ცენტრში, სააღრიცხვო № H 2135.
ნუსხის სახელწოდება: მისი გადამწერის, გიორგი მაჩაბლის გვარიდან მოდის. ნუსხა დამზადდა მოსკოვში 1736 წ. გიორგი მაჩაბლის მიერ. 1923 წლამდე ინახებოდა ლენინგრადის საჯარო ბიბლიოთეკაში (ქხა 1949, H კოლექცია, ტ. V, გვ.98) დათარიღების საფუძველია გიორგი მაჩაბლის ანდერძ–მინაწერი.
ნუსხის ისტორია: ნუსხა ჰიბრიდულია, ანუ შერეული და შედგება ძველი და ახალი ნაწილებისაგან. ძველი ნაწილი, როგორც თვითონ გიორგი მაჩაბელი იუწყება, გადმოწერილია მეფე არჩილის (I გამეფება 1662 – გარდ. 1711 წ. მოსკოვში) ნაკლული დედნიდან, რომელსაც დასაწყისი, წარმართობის ხანის ისტორია – აკლდა და იწყებოდა სიტყვებით: „შემოსვლა სპარსთა და მეფობა მირიანისი“; გარდა ამისა, ტექსტს აკლდა თამარის პირველი ისტორიკოსის თხზულების – ისტორიანი და აზმანი შარავანდედთანის დასაწყისი ნაწილი, პირველი ფრაზის შემდეგ: „რომელმან წყლისა მოაბადნი რიტორთა სძლე ყოველთა ენა უტყვ მეტყველ ჰყავ“ სიტყვებამდე „პირველად წყალობისა მიმფენელმან იმიერთა და ამიერთა“. ტექსტი სრულდებოდა ჟამთააღმწერლის თხზულებით.
საკვანძო სიტყვები: ქართლის ქართველთა ცხოვრება, მცხეთური რედაქცია, მარიამისეული ნუსხა, კლიმიაშვილისეული ნუსხა, მაჩაბლისეული ნუსხა