სომხეთის რესპუბლიკის მეცნიერებათა ეროვნული აკადემია
„გეღარდის“ სამეცნიერო-ანალიტიკური ფონდი, მკვლევარი
მაგისტრის ხარისხი
monika.mirzoyan7@gmail.com
ORCID: 0000-0002-8053-7152
რუსეთის იმპერიული პოლიტიკის გავლენა სომხურ გამოცემებზე XIX საუკუნეში: თბილისი, როგორც სომხური ბეჭდვითი კულტურის ცენტრი
აბსტრაქტი
მოხსენებაში განხილულია რუსეთის იმპერიული ცენზურისა და ადმინისტრაციული პოლიტიკის გავლენა XIX საუკუნის თბილისში სომხური წიგნებისა და პერიოდული გამოცემების განვითარებაზე. რუსეთის იმპერიის ფარგლებში თბილისი სომხური კულტურისა და საგამომცემლო საქმიანობის ერთ-ერთი უმნიშვნელოვანესი ცენტრი იყო და მნიშვნელოვანი როლი შეასრულა თანამედროვე სომხური ეროვნული ცნობიერების ჩამოყალიბებაში. ქალაქის სომხური ბეჭდვითი კულტურა ადგილობრივი საგამომცემლო დაწესებულებების ქსელის მეშვეობით ვითარდებოდა. ამ პროცესის დასაწყისად მიიჩნევა 1819 წელს ნერსეს აშტარაკეცის სტამბის დაარსება, რომელიც თბილისში პირველ სომხურ სტამბად და, ზოგადად, საქართველოს სივრცეში ერთ-ერთ უძველეს სომხურ საბეჭდ ცენტრად ითვლება. მოგვიანებით შექმნილი დაწესებულებები, მათ შორის ენფიაჯიანცის სტამბა, ნათლად წარმოაჩენს ქალაქში სომხური საგამომცემლო საქმიანობის უწყვეტობასა და ინსტიტუციურ განვითარებას.
კვლევა ყურადღებას ამახვილებს იმაზე, თუ როგორ განსაზღვრავდა იმპერიული ცენზურა სომხური გამოცემების თემატურ და ინტელექტუალურ მიმართულებებს. XIX საუკუნის განმავლობაში სომეხი გამომცემლები და მწერლები მოქმედებდნენ ცარისტული ცენზურის სისტემის ფარგლებში, რომელიც არეგულირებდა ბეჭდური მასალის წარმოებასა და გავრცელებას. კავკასიის ცენზურის კომიტეტი ზედამხედველობის ერთ-ერთ მთავარ მექანიზმს წარმოადგენდა, ხოლო იმპერიული შეზღუდვები თანდათან უფრო მეტად ზღუდავდა სომხურენოვან გამოცემებში პოლიტიკური მოთხოვნების გამოხატვის შესაძლებლობას. ამ პირობებმა გავლენა მოახდინა სომეხი გამომცემლების სტრატეგიებზე, რომლებმაც ეტაპობრივად გადაიტანეს აქცენტი უშუალო პოლიტიკური დისკუსიიდან კულტურის, განათლებისა და ლიტერატურის სფეროებზე.
პოლიტიკური დისკურსის ამგვარმა შეზღუდვამ რთული და მრავალმხრივი შედეგი გამოიღო. ცენზურას სომხური ინტელექტუალური საქმიანობა არ შეუჩერებია; პირიქით, საგამომცემლო ძალისხმევა ისტორიის, ფილოლოგიის, პედაგოგიკის, რელიგიათმცოდნეობისა და მხატვრული ლიტერატურის მიმართულებებით გადაამისამართა. წიგნები და პერიოდული გამოცემები იქცა ისტორიული მეხსიერების შენარჩუნების, სომხური სალიტერატურო ენის განვითარების და გეოგრაფიულად გაფანტულ სომხურ თემებს შორის კულტურული კავშირების განმტკიცების მნიშვნელოვან საშუალებად. ჟურნალისტები, მეცნიერები და მწერლები პრესას იყენებდნენ განათლების, ლიტერატურული კრიტიკისა და საერთო კულტურული ღირებულებების გავრცელების გზით უფრო გაცნობიერებული ეროვნული საზოგადოების ჩამოსაყალიბებლად.
განსაკუთრებული ყურადღება ეთმობა ნათარგმნ ლიტერატურას, განსაკუთრებით რუსულიდან შესრულებულ თარგმანებს, რომლებიც თბილისში გამოცემულ სომხურ პერიოდიკაში ქვეყნდებოდა. რუსული ლიტერატურული ნაწარმოებების არსებობა ასახავდა როგორც იმპერიის კულტურულ გავლენას, ისე მისი წამყვანი ლიტერატურული მოღვაწეების მაღალ ავტორიტეტს. ამავე დროს, თარგმანი ინტელექტუალური და ენობრივი განვითარების მნიშვნელოვან ინსტრუმენტად იქცა: ის სომეხ მკითხველს აცნობდა ახალ ლიტერატურულ ფორმებს, აფართოებდა მის ინტელექტუალურ ჰორიზონტს, ხელს უწყობდა სომხური სალიტერატურო ენის მოდერნიზებას და ახალი საგანმანათლებლო და ეთიკური იდეალების ჩამოყალიბებას.
მოხსენებაში დასაბუთებულია, რომ თბილისში სომხური საგამომცემლო საქმიანობა იმპერიულ კონტროლსა და სომხურ ეროვნულ განმანათლებლურ მოძრაობას შორის დინამიკური დაძაბულობის პირობებში ვითარდებოდა. მიუხედავად იმისა, რომ ცენზურა პოლიტიკურ თვითგამოხატვას ზღუდავდა, მან ამავე დროს ხელი შეუწყო კულტურული წარმოების სპეციფიკური სივრცის ჩამოყალიბებას, სადაც სომეხი ინტელექტუალები ისტორიული ცნობიერების გაღრმავებას, ენის განვითარებასა და ლიტერატურულ განახლებას ესწრაფოდნენ. ასეთ პირობებში ბეჭდვითი კულტურა თანამედროვე სომხური ინტელექტუალური ტრადიციის ჩამოყალიბების ერთ-ერთ მთავარ საფუძვლად და რუსეთის იმპერიის ფარგლებში იდენტობის გააზრებისა და შეთანხმების ცენტრალურ სივრცედ იქცა.
საკვანძო სიტყვები: თბილისი; რუსეთის იმპერია; იმპერიული ცენზურა; სომხური გამომცემლობები; XIX საუკუნის სომხური პრესა; ეროვნული იდენტობა; სომხური განმანათლებლური მოძრაობა; ნათარგმნი ლიტერატურა; სომხური პერიოდიკა; ლიტერატურული მოდერნიზაცია.
მ. მირზოიანის მოხსენება მომზადებულია სომხეთის რესპუბლიკის უმაღლესი განათლებისა და მეცნიერების კომიტეტის მხარდაჭერით, კვლევითი პროექტის № 1-29/24RL-6A032 ფარგლებში (პროექტის ხელმძღვანელი — გორ მარგარიანი).