შირაკის სომხეთმცოდნეობის ცენტრის დირექტორი, სომხეთის რესპუბლიკის მეცნიერებათა ეროვნული აკადემია
ისტორიის დოქტორი
გიუმრი, სომხეთის რესპუბლიკა
აბსტრაქტი
მოხსენებაში განხილულია ბიზანტიის იმპერიის აღმოსავლური პოლიტიკა სამხრეთ კავკასიის მიმართ X–XI საუკუნეებში და სომხური სამთავროების ბიზანტიის პოლიტიკურ სისტემაში თანდათანობითი ინტეგრირების პროცესი. კვლევა უმთავრესად ეფუძნება სომხურ ნარატიულ წყაროებს, მათ შორის ასოღიკის, არისტაკეს ლასტივერტცის, მათეოს ურჰაეცის, სამუელ ანელისა და სმბატ სპარაპეტის თხზულებებს, რომლებიც ნათელს ჰფენს არა მხოლოდ პოლიტიკურ მოვლენებს, არამედ ბიზანტიის ექსპანსიის სომხურ აღქმებსაც. ეს ცნობები შედარებით კონტექსტში გაანალიზებულია ბიზანტიურ და არაბულ წყაროებთან, განსაკუთრებით კონსტანტინე პორფიროგენეტის, იოანე სკილიცეს, კედრენოსისა და იბნ ალ-ასირის ნაშრომებთან მიმართებით.
მოხსენების ძირითადი ყურადღება გამახვილებულია ტარონისა და ვასპურაკანის სამთავროებზე, აგრეთვე ანისი-შირაქის ბაგრატუნთა სამეფოზე. ნაშრომში დასაბუთებულია, რომ ბიზანტია ახორციელებდა მრავალმხრივ პოლიტიკას, რომელიც აერთიანებდა სამხედრო ზეწოლას, დიპლომატიურ გავლენას, დინასტიურ ჩარევას, ეკონომიკური პრივილეგიების გამოყენებასა და იდეოლოგიურ მექანიზმებს. განსაკუთრებული ყურადღება ეთმობა სომხური პოლიტიკური ელიტის შიდა დაქსაქსულობას, რომელმაც მნიშვნელოვნად შეუწყო ხელი ბიზანტიის ექსპანსიას და შეასუსტა კოორდინირებული წინააღმდეგობის შესაძლებლობა.
სომხური ტერიტორიების ბიზანტიის შემადგენლობაში მოქცევა ვერ შეფასდება როგორც მთლიანად მშვიდობიანი ან ნებაყოფლობითი პროცესი. სომხური წყაროები ბიზანტიის პოლიტიკას თანმიმდევრულად წარმოაჩენს როგორც სომხური სახელმწიფოებრიობის მიზანმიმართული და ეტაპობრივი დაშლის პროცესს. ტარონის, ვასპურაკანისა და საბოლოოდ ანისის ბიზანტიის მმართველობაში გადასვლა მიმდინარეობდა პოლიტიკური არასტაბილურობის, საგარეო სამხედრო საფრთხეებისა და იმპერიის მხრიდან მუდმივი ზეწოლის პირობებში.
მოხსენებაში ასევე განხილულია ბიზანტიის აღმოსავლური პოლიტიკის ფართო გეოპოლიტიკური შედეგები. სომხური სახელმწიფოების, როგორც ბუფერული ზონის, გაუქმებამ შეასუსტა იმპერიის აღმოსავლეთი თავდაცვითი სისტემა და ხელი შეუწყო XI საუკუნის მეორე ნახევარში სელჩუკთა წარმატებულ წინსვლას. შესაბამისად, სომხეთის ბიზანტიური ანექსია შეფასებულია არა მხოლოდ როგორც გარდამტეხი მოვლენა სომხეთის ისტორიაში, არამედ როგორც სტრატეგიული შეცდომაც, რომელმაც ახლო აღმოსავლეთში ძალთა ბალანსი მნიშვნელოვნად შეცვალა.
საკვანძო სიტყვები: სომხეთი; სამთავროები; ტარონი; ვასპურაკანი; ანი; ბიზანტიის იმპერია; ბაგრატუნები; არწრუნები; ანექსია.