ერევნის სახელმწიფო უნივერსიტეტი
ისტორიის დოქტორი, ასოცირებული პროფესორი
ერევანი, სომხეთი
აბსტრაქტი
ნაშრომში განხილულია მონღოლ-თათართა პერიოდის რეპრეზენტაციის ტრანსფორმაცია სომხურ ისტორიოგრაფიაში რუსეთის იმპერიული და, განსაკუთრებით, საბჭოთა აკადემიური გარემოს გავლენით. აღნიშნული შემთხვევა გააზრებულია, როგორც უფრო ფართო პროცესის მოდელი, რომელმაც ისტორიული ნარატივის ფორმირება მთელ კავკასიაში მოიცვა.
ექვსი საუკუნის განმავლობაში სომხური ისტორიული აზროვნება თათრებს ავტონომიური ბიბლიურ-გენეალოგიური პარადიგმის ფარგლებში განმარტავდა. მოვსეს ხორენაცის კონცეფციაზე დაყრდნობით, რომლის თანახმადაც სომხეთი „თორგომის სახლს“ წარმოადგენდა, XIII საუკუნის ავტორები — ვარდან არეველცი და გრიგორ აკნერცი — თათრებსაც თოგარმას იმავე გენეალოგიური ხაზიდან წარმოშობილ ხალხად მიიჩნევდნენ. 1411 და 1437 წლების ხელნაწერთა კოლოფონებში მმართველები კვლავ „თორგომის შთამომავლებად“ მოიხსენიებიან, ხოლო მხითარისტმა მკვლევრებმა მიქაელ ჩამჩიანმა და ღევონდ ალიშანმა ჩაიწერეს ზეპირი გადმოცემები, რომელთა მიხედვითაც თათრები სომხებს „ემიოღლუებად“ — ბიძაშვილებად — მოიხსენიებდნენ. ჯერ კიდევ 1913 წელს გევორგ ალთუნიანის სადოქტორო დისერტაციაში მონღოლთა შემოსევები წარმოდგენილი იყო, როგორც პანრეგიონული კატასტროფა, რომელმაც მეზობელი ქვეყნები „თანაბარი ან კიდევ უფრო დიდი მასშტაბით“ დააზარალა, თუმცა რუსეთი საერთოდ არ იყო ნახსენები — რაც განსაკუთრებით საყურადღებოა რუსეთის მმართველობის თითქმის ერთსაუკუნოვანი პერიოდის შემდეგ.
საბჭოთა ეპოქამ ამ ტრადიციასთან რადიკალური წყვეტა მოიტანა. საუნივერსიტეტო სახელმძღვანელოებისა და მონოგრაფიების ანალიზი — ჰ. ჟამკოჩიანი და სხვები, 1975; ლ. ბაბაიანი; ჰ. მანანდიანი; ვ. ვოსკანიანი, 1989; გ. სტეპანიანი, 1990 — ავლენს სტაბილურ რიტორიკულ სქემას: სომხური და, უფრო ფართოდ, ამიერკავკასიური გამოცდილება მონღოლთა ბატონობისა რუსული გამოცდილების მეშვეობით ლეგიტიმირდება. რუსეთში თათართა უღლის შესახებ მარქსის ციტატას რეგულარულად მოსდევს ფორმულა: „ეს სიტყვები თანაბრად მიესადაგება სომხეთსაც“.
რაოდენობრივი ლექსიკური ანალიზი აჩვენებს რუსული ისტორიოგრაფიული კლიშეების პირდაპირ კალკირებას. ისეთი ტერმინები და გამოთქმები, როგორიცაა „უღელი“, „ურდო“, „მტაცებლური ბანდები“ და „გმირული ბრძოლა“, XX საუკუნის შუა ხანებამდე სომხურ ლექსიკონებში არ გვხვდება. პირდაპირაა კოპირებული ნაშრომთა სათაურებიც: გ. სტეპანიანის წიგნი სომეხი ხალხის ბრძოლა თათარ-მონღოლთა უღლის წინააღმდეგ (1990) იმეორებს ვ. შევიაკოვის ნაშრომის — რუსი ხალხის გმირობა თათარ-მონღოლ დამპყრობლებთან ბრძოლაში (1961) — სათაურობრივ მოდელს. ლ. ბაბაიანის შემთხვევა, რომელიც სომხურ და რუსულ აღწერისა და დაბეგვრის პრაქტიკებს სისტემატურად ადარებს იდეოლოგიური მითითებების გარეშე, აჩვენებს, რომ მოქმედი ფაქტორი მხოლოდ მარქსისტული იდეოლოგია კი არა, თავად რუსული ისტორიოგრაფიული ტრადიციაც იყო.
ნაშრომში ასევე გამოკვლეულია შედგენილი ტერმინის „თათარ-მონღოლები“ წარმოშობა 1790-იანი–1820-იანი წლების რუსულ გამოცემებში და დასმულია კავკასიოლოგიისთვის უშუალოდ მნიშვნელოვანი შედარებითი კითხვა: რამდენად განიცადა საქართველოსა და სამხრეთ კავკასიის სხვა საბჭოთა ისტორიოგრაფიებმა მსგავსი რესტრუქტურიზაცია და რა დაკარგა რეგიონის ისტორიულმა მეხსიერებამ საკუთარი ინტერპრეტაციული ტრადიციების ჩანაცვლების შედეგად.
საკვანძო სიტყვები: სომხური ისტორიოგრაფია; საბჭოთა ისტორიოგრაფია; მონღოლთა შემოსევები; კავკასია; რუსული გავლენა; ისტორიოგრაფიული ტერმინოლოგია; ისტორიული მეხსიერება.