შირაკის სომხეთმცოდნეობის ცენტრი, სომხეთის რესპუბლიკის მეცნიერებათა ეროვნული აკადემია
ისტორიის დოქტორი / უმცროსი მეცნიერ-თანამშრომელი
გიუმრი, სომხეთი
varduhi.baloyan@gmail.com
აბსტრაქტი
XIX საუკუნის მიწურული და XX საუკუნის დასაწყისი მნიშვნელოვანი ეტაპი იყო სომხურ და ქართულ საზოგადოებებში საბავშვო ლიტერატურისა და საგანმანათლებლო გამოცემების განვითარების თვალსაზრისით. წიგნიერების გავრცელებამ, პედაგოგიურმა რეფორმებმა და ბეჭდური კულტურის აღმავლობამ ხელი შეუწყო საბავშვო ჟურნალების ჩამოყალიბებას, რომელთა მიზანი მხოლოდ ახალგაზრდა მკითხველთა განათლება არ ყოფილა. ეს გამოცემები ასევე ემსახურებოდა ზნეობრივი ღირებულებების, ენობრივი ნორმებისა და ბავშვობის შესახებ წარმოდგენების ფორმირებას. ამ კონტექსტში თარგმნილი ევროპული ლიტერატურა საბავშვო პერიოდიკის მნიშვნელოვან კომპონენტად იქცა, რომელმაც ადგილობრივ მკითხველს ახალი ლიტერატურული მოდელები, საგანმანათლებლო იდეალები და თხრობითი ფორმები გააცნო.
ნაშრომში შესწავლილია ევროპული საბავშვო ლიტერატურის ასახვისა და ადაპტაციის ფორმები თბილისსა და ალექსანდროპოლთან დაკავშირებულ შერჩეულ სომხურ და ქართულ საბავშვო პერიოდულ გამოცემებში. განსაკუთრებული ყურადღება ეთმობა ისეთ სომხურ ჟურნალებს, როგორებიცაა „აღბიური“ და „ჰასკერი“, აგრეთვე ქართულ საბავშვო გამოცემებს — „ჯეჯილსა“ და „ნაკადულს“. კვლევა ფოკუსირებულია შერჩევის, თარგმანისა და სარედაქციო მედიაციის ფართო პროცესებზე, რომლებიც განსაზღვრავდა ევროპული ლიტერატურული მასალის ინტეგრირებას საბავშვო საკითხავ გარემოში.
კვლევა განიხილავს, ევროპული ტექსტების რომელ ტიპებს ენიჭებოდა უპირატესობა სათარგმნად, როგორ განსაზღვრავდა სარედაქციო პოლიტიკა მათ წარმოდგენის ფორმებს და რა სახის ცვლილებები შეჰქონდათ მთარგმნელებსა და რედაქტორებს ტექსტებში პედაგოგიური და ენობრივი მიზნების შესაბამისად. ამასთანავე, გაანალიზებულია საბავშვო პერიოდიკის, როგორც შუამავალი ინსტიტუტის, როლი, რომელიც საერთაშორისო ლიტერატურულ პროდუქციას ადგილობრივ საგანმანათლებლო ამოცანებსა და მკითხველთა მოლოდინებთან აკავშირებდა.
ნაშრომი სომხურ და ქართულ პერიოდულ კულტურებს ერთმანეთისგან იზოლირებულ მოვლენებად არ განიხილავს. ისინი წარმოდგენილია ინტელექტუალური ურთიერთქმედების უფრო ფართო ქსელების ფარგლებში, თუმცა გათვალისწინებულია მათი დამოუკიდებელი ლიტერატურული ტრადიციები და ინსტიტუციური განვითარების თავისებურებები. თბილისი, როგორც მრავალენოვანი მკითხველის მქონე მნიშვნელოვანი საგამომცემლო და კულტურული ცენტრი, და ალექსანდროპოლი, როგორც გამორჩეული საგანმანათლებლო და ლიტერატურული სივრცე, ქმნიან პროდუქტიულ შედარებით არეალს ტექსტებისა და იდეების გავრცელების პროცესის შესასწავლად.
ამ თვალსაზრისით, საბავშვო პერიოდული გამოცემები გააზრებულია ბეჭდური კულტურის დინამიკურ სივრცეებად, რომლებშიც იკვეთებოდა საგანმანათლებლო მიზნები, მთარგმნელობითი საქმიანობა და ლიტერატურული ტექსტების გავრცელება.
თარგმნილი ნაწარმოებების, სარედაქციო კომენტარებისა და საგამომცემლო პრაქტიკის ანალიზის საფუძველზე, ნაშრომის მიზანია წარმოაჩინოს, თუ როგორ ასრულებდა პერიოდიკა შუამავლის ფუნქციას ევროპულ ლიტერატურასა და ადგილობრივ მკითხველ საზოგადოებებს შორის. სომხურ და ქართულ საბავშვო გამოცემებში დამკვიდრებული მთარგმნელობითი პრაქტიკის შესწავლით კვლევას წვლილი შეაქვს პერიოდიკის კვლევის, თარგმანის ისტორიის, საბავშვო ლიტერატურისა და რეგიონში თანამედროვე ლიტერატურული კულტურების ჩამოყალიბების შესწავლაში. ამასთანავე, იგი საბავშვო ჟურნალებს წარმოაჩენს კულტურული ტრანსმისიისა და ინტელექტუალური გაცვლის აქამდე არასაკმარისად შესწავლილ სივრცეებად.
საკვანძო სიტყვები: ნათარგმნი საბავშვო ლიტერატურა; თარგმანმცოდნეობა; საბავშვო პერიოდიკა; სომხური ბეჭდური კულტურა; ქართული ბეჭდური კულტურა; ევროპული ლიტერატურა; პერიოდიკის კვლევები.