სამხრეთ კავკასიაში საბჭოთა ხელისუფლების დამყარებამ საფუძვლიანად გარდაქმნა რეგიონის მოსახლეობის აღრიცხვის, კლასიფიკაციისა და მართვის ფორმები. 1920-იანი წლების დასაწყისში ჩატარებულ სტატისტიკურ კვლევებს ამ პროცესში განსაკუთრებული მნიშვნელობა ენიჭებოდა: ისინი არა მხოლოდ ეკონომიკური დაგეგმვის ინსტრუმენტებს წარმოადგენდნენ, არამედ საზოგადოების შესახებ ახალი ადმინისტრაციული ცოდნის შექმნის მექანიზმებადაც გვევლინებოდნენ. ამ კვლევებს შორის 1921 წლის სასოფლო-სამეურნეო აღწერა ერთ-ერთი ყველაზე ადრეული და მნიშვნელოვანი წყაროა გვიანი იმპერიული სტატისტიკური ტრადიციებიდან მოსახლეობის საბჭოთა კლასიფიკაციის პრაქტიკებზე გადასვლის პროცესის გასააზრებლად.
წინამდებარე ნაშრომში 1921 წლის სასოფლო-სამეურნეო აღწერა განხილულია როგორც სტატისტიკური, ისე ეთნოგრაფიული წყარო სამხრეთ კავკასიის პოლიტიკური და ადმინისტრაციული გარდაქმნების პერიოდის შესასწავლად. აღწერა არ განიხილება მხოლოდ დემოგრაფიული მონაცემების ერთობლიობად; იგი გაანალიზებულია როგორც ისტორიული დოკუმენტი, რომელიც ასახავს ეთნიკურობის, ეროვნების, ენის, რელიგიისა და ადგილობრივი იდენტობის ცვალებად გაგებებს იმ პერიოდში, როდესაც საბჭოთა ეროვნებათა პოლიტიკა ჯერ კიდევ სრულად არ იყო ინსტიტუციონალიზებული.
კვლევა ეფუძნება აღწერის გამოქვეყნებულ ანგარიშებს, მეთოდოლოგიურ ინსტრუქციებს, სტატისტიკურ კომენტარებსა და საბჭოთა მმართველობის პირველ წლებში ცენტრალური სტატისტიკური სამმართველოს მიერ მომზადებულ რეგიონულ მასალებს. განსაკუთრებული ყურადღება ეთმობა აღწერის მეთოდოლოგიურ პრინციპებსა და მისი განხორციელებისას წარმოქმნილ პრაქტიკულ სირთულეებს. იმპერიული სტატისტიკური ტრადიციებისა და ფორმირებადი საბჭოთა ადმინისტრაციული მიდგომების თანაარსებობამ ეთნიკური კუთვნილების რეგისტრაციისას არაერთი შეუსაბამობა წარმოშვა, მაშინ როდესაც თვითიდენტიფიკაციის ადგილობრივი მოდელები ხშირად არსებითად განსხვავდებოდა ოფიციალური საკლასიფიკაციო სქემებისგან.
აღწერის მასალები ცხადყოფს, რომ 1920-იანი წლების დასაწყისში სამხრეთ კავკასიის მასშტაბით კოლექტიური იდენტობები ჯერ კიდევ მეტად ცვალებადი და არამდგრადი იყო. ეთნიკური იდენტიფიკაცია ხშირად იკვეთებოდა რელიგიასთან, ენასთან, ადგილობრივ კუთვნილებასთან, ტომობრივ იდენტობასა და საოჯახო სტრუქტურასთან და ყოველთვის არ შეესაბამებოდა ფიქსირებულ ეროვნულ კატეგორიებს. აღმწერები არაერთ შემთხვევას აწყდებოდნენ, როდესაც რესპონდენტები საკუთარ თავს ეთნონიმების ნაცვლად კონფესიური, ენობრივი ან რეგიონული ტერმინებით განსაზღვრავდნენ. ასეთი მონაცემები აჩვენებს, რომ საბჭოთა ეროვნებათა კატეგორიების ჩამოყალიბება არც მყისიერი და არც ხაზოვანი პროცესი ყოფილა; იგი ადმინისტრაციულ პრაქტიკებსა და ადგილობრივ სოციალურ რეალობებს შორის უწყვეტი ურთიერთქმედების შედეგად ვითარდებოდა.
ნაშრომში დასაბუთებულია, რომ 1921 წლის სასოფლო-სამეურნეო აღწერა უნდა იქნეს გააზრებული, როგორც მნიშვნელოვანი წყარო სამხრეთ კავკასიაში იმპერიულიდან საბჭოთა სისტემაზე გადასვლის პერიოდში სახელმწიფო ცოდნის ფართო ტრანსფორმაციის შესასწავლად. დემოგრაფიული მნიშვნელობის გარდა, აღწერა წარმოაჩენს, თუ როგორ ცდილობდნენ სტატისტიკური ინსტიტუტები მოსახლეობას, ტერიტორიასა და იდენტობას შორის ურთიერთმიმართების ხელახლა განსაზღვრას და როგორ არგებდნენ მემკვიდრეობით მიღებულ იმპერიულ მეთოდოლოგიებს ფორმირებადი საბჭოთა სახელმწიფოს პოლიტიკურ მიზნებს. შესაბამისად, აღწერა მნიშვნელოვან ცნობებს გვაწვდის საბჭოთა ეთნოგრაფიული კლასიფიკაციის ადრეული განვითარების, ეროვნების ინსტიტუციონალიზაციისა და ყოფილი რუსეთის იმპერიის ერთ-ერთ ყველაზე მრავალეთნიკურ რეგიონში ადმინისტრაციული ცოდნის წარმოების შესახებ.
ნაშრომი მომზადდა სომხეთის რესპუბლიკის უმაღლესი განათლებისა და მეცნიერების კომიტეტის ფინანსური მხარდაჭერით, გრანტის № 25YR-6A009 ფარგლებში.