ნინო დათუნაშვილი
ეთნოლოგიის დოქტორი
საქართველოს ეროვნული მუზეუმი
შუა საუკუნეების არქეოლოგიური კოლექციების
მთავარი კურატორი
თბილისი, საქართველო
ORCID
ნინო დათუნაშვილი
ეთნოლოგიის დოქტორი
საქართველოს ეროვნული მუზეუმი
შუა საუკუნეების არქეოლოგიური კოლექციების
მთავარი კურატორი
თბილისი, საქართველო
ORCID
ქართველ მეფეთა კოსტიუმი
(ისტორია, ტიპოლოგია)
შუა საუკუნეების ქართული კოსტიუმის ისტორიაში მეფეთა შესამოსელი დიდი ხანია რაც მეცნიერთა განსაკუთრებული ინტერესის საგანია, თუმცა ერთიან ისტორიულ ჭრილში სამეფო კოსტიუმის ტიპები და მათი შემადგენელი ცალკეული ელემენტების ტიპოლოგია დღემდე არ მომხდარა. ჩვენს მიზანს, სამეფო კოსტიუმის სწორედ ამ კუთხით შესწავლა წარმოადგენს. აღნიშნული საკითხის კვლევა წერილობითი წყაროების, სახვითი ხელოვნებისა და ნუმიზმატიკური ნიმუშების საშუალებით არის შესაძლებელი. ნივთიერმა მასალამ კი, მხოლოდ ქართლ-კახეთის მეფის თეიმურაზ II-ის (1700-1762) სამოსის (ახალუხი, კაბა, წინდები, ჩახსაკრავი), მეფე ერეკლე II-ის (1720-1798) ხალათისა და სარტყელისა და ალექსანდრე ბატონიშვილის (1770-1844) ხალათის სახით მოაღწია ჩვენამდე.
ქართველ მეფეთა ყველაზე ადრეული გამოსახულებები ტაო-კლარჯეთის ტაძრების საფასადო რელიეფებზე შემოგვრჩა. პირველი თვალსაჩინო ნიმუში ოპიზის მონასტრის წმ. იოანე ნათლისმცემლის ეკლესიის IX ს-ის აშოტ I კურაპალატის გამოსახულებაა. ყველაზე მრავლად მეფეთა პორტრეტები მონუმენტურ მხატვრობაში გვხვდება. ადრეული გამოსახულებები ატენის სიონის ტაძრის დასავლეთი მკლავის ქვედა რეგისტრშია წარმოდგენილი. XV ს-დან სამეფო პორტრეტები ჭედურ ხატებზეც ჩნდება. ცალკეული ნიმუშები გვხვდება ხელნაწერთა დასურათებაში, მონეტებზე და დაზგურ მხატვრობაში.
ჩვენს ხელთ არსებული წერილობითი წყაროებისა და ვიზუალური მასალის საფუძველზე, საკვლევი პერიოდის მანძილზე სამეფო კოსტიუმის ხუთი ტიპი იკვეთება: 1) ქართული კოსტიუმი; 2) ბიზანტიური კოსტიუმი; 3) აღმოსავლური კოსტიუმი; 4) მეომართა კოსტიუმი და 5) ათონური კოსტიუმი. პირველი, მეორე და მესამე ტიპის კოსტიუმი თავის მხრივ, კომპლექტის შემადგენლობისა თუ სამოსის ცალკეული ელემენტების თარგის მიხედვით გარკვეულ ქვეტიპებად ნაწევრდება.
პირველი ტიპის კოსტიუმის IX-XIII სს-ში გვხვდება. მისი მთავარი სახასიათო ელემენტი კაბაა, რომელიც თავის მხრივ, სამ ტიპად იყოფა. ერთმანეთისგან ძირითადად საყელოსა და კაბის კალთის ფორმით განსხვავდებიან.
სამეფო სამოსის მეორე – ბიზანტიური ტიპის კოსტიუმი შემადგენელი ელემენტების მიხედვით ორ კომპლექტად იყოდა: I. ფესვედის, ბისონის, მოსასხამის, მოგვების, სამეფო ინსიგნიების – გვირგვინისა და სკიპტრისაგან შემდგარი და II. ფესვედის, ბისონის, მანიაკის, ლორონის, მოსასხამის, თავსაბურავის, ფეხსამოსისა (მოგვები, ქუსლიანი ფეხსაცმელი) და სამეფო ინსიგნიების – გვირგვინის, სკიპტრისა და სფეროსგან შემდგარი. ბიზანტიური კოსტიუმის პირველი კომპლექტი X ს-შია გავრცელებული და თავის მხრივ ორ ჯგუფად იყოფა. ბიზანტიური კოსტიუმის მეორე კომპლექტი, სხვადასხვა ვარიაციებით უწყვეტად გვხვდება X-XVIII სს-ის განმავლობაში, როგორც ქართველ მეფეთა, ასევე გვიან შუა საუკუნეებში ამა თუ იმ მხარის მმართველი დიდებულების გამოსახულებებზეც. ქართველი მეფეები ტრადიციულად მანიაკით, ლორონით, სამკლავეებით გამშვენებული ბისონით არიან წარმოდგენილნი, თავს გვირგვინი უმშვენებთ. ბისონის შიგნით ფესვედს მოიხმარდნენ. მოსასხამი და ქუსლიანი ფეხსაცმელი, ძირითადად XVI ს-დან ჩნდება. კოსტიუმის შემადგენელი თითოეული ელემენტი თარგისა თუ შემკულობის მიხედვით ცალკეულ ჯგუფებად ნაწევრდება. სამეფო ინსიგნიათაგან გვირგვინი თითქმის ყველა სამეფო პორტრეტზე გვხვდება და მეფედ კურთხევის რიტუალის ყველა აღწერილობაში სახელდება. სკიპტრა X ს-დან გვხვდება, სფერო XII ს-დან. მათ შორის სკიპტრის გამოსახულება სჭარბობს.
სამეფო კოსტიუმის მესამე ტიპი აღმოსავლური კოსტიუმი შედგება ფესვედის, კაბის, ცრუსახელოიანი მოსასხამის, თავსაბურავისა (ჩალმა, გვირგვინი) და ფეხსამოსისაგან (წინდები, მოგვები, ფეხსაცმელი, ქოშები). მისი პირველი ნიმუშები X ს-ში ჩნდება, ტბეთისა და კუმურდოს ტაძართა რელიეფებზე და შემდგომ ძირითადად XVII ს-თვის არის დამახასიათებელი.
მეოთხე ტიპის კოსტიუმს მეომართა კოსტიუმი ვუწოდეთ, 1174 წელს მოჭრილი გიორგი III-ის სპილენძის მონეტის მიხედვით, სადაც მეფე აბჯრით არის წარმოდგენილი, ხოლო მეხუთე ტიპის კოსტიუმს კი გრემში, XVI ს-ის ლევან კახთა მეფის გამოსახულების მიხედვით – ათონური კოსტიუმი.
საკვანძო სიტყვები: