ანა ლეთოდიანი

თბილისის ივანე ჯავახიშვილის სახელობის სახელმწიფო უნივერსიტეტი

ასოცირებული პროფესორი

ფილოლოგიის დოქტორი PhD

თბილისი/საქართველო 

ana.letodiani@tsu.ge

შოთა რუსთაველის „ვეფხისტყაოსანში“ ასახული საომარი კონფლიქტები ნეტარი ავგუსტინეს პოლიტიკურ-თეოლოგიური პარადიგმის ჭრილში უაღრესად საინტერესო ინტერპრეტაციის საფუძველია. ნეტარი ომისა და მშვიდობის თემას რამდენიმე ფუნდამენტურ ნაშრომში ეხება, სადაც ის აყალიბებს „სამართლიანი ომის“ (Just War) თეორიის საფუძვლებს.ნაშრომებში: „ღვთის ქალაქისათვის“ (De Civitate Dei): ეს არის მისი ყველაზე მნიშვნელოვანი ნაშრომი ამ საკითხში. კერძოდ, მე-19 წიგნში ავგუსტინე განმარტავს მშვიდობას, როგორც „წესრიგის სიმშვიდეს“ (tranquillitas ordinis). ის ამტკიცებს, რომ მშვიდობა არის ყოველი ადამიანის ბუნებრივი სწრაფვა და ომის ერთადერთი გამართლებული მიზანიც სწორედ მშვიდობის დამყარებაა. „ფაუსტუს მანიქეველის წინააღმდეგ“ (Contra Faustum Manichaeum): 22-ე წიგნში ავგუსტინე პასუხობს მანიქეველთა კრიტიკას ძველი აღთქმის ომებთან დაკავშირებით. აქ ის განმარტავს, რომ ომი თავისთავად ბოროტება არ არის; ბოროტებაა ის მოტივები (სიძულვილი, ძალადობის წყურვილი, დაუოკებელი ამბიცია), რომლებითაც ის ხორციელდება. ეპისტოლეები (Epistolae): ავგუსტინეს რამდენიმე წერილი შეიცავს პრაქტიკულ რჩევებს სამხედროებისა და სახელმწიფო მოხელეებისათვის: წერილი მარცელინუსისადმი (Epistola 138): სადაც ის ასაბუთებს, რომ ქრისტიანული მოძღვრება „ბოროტს ბოროტით ნუ მიუზღავ“ არ ეწინააღმდეგება სახელმწიფოს მხრიდან ომის წარმოებას მშვიდობის დასაცავად. წერილი ბონიფაციუსისადმი (Epistola 189): სადაც ის მოუწოდებს მხედართმთავარს, რომ ომის დროსაც კი გულში მშვიდობისმყოფელი დარჩეს და ომი მხოლოდ აუცილებლობის შემთხვევაში აწარმოოს. ავგუსტინეს მიხედვით, სამართლიანი ომის მთავარი კრიტერიუმებია: კანონიერი ხელისუფლება, სამართლიანი მიზეზი (მაგ. თავდაცვა ან მიყენებული ზიანის გამოსწორება) და სწორი განზრახვა (მშვიდობის მიღწევა). პოემაში წარმოდგენილი ყოველი ძალისმიერი აქტი ექვემდებარება „მართალი სამართლის“ პრინციპს, რაც ავგუსტინესეული „ღვთის ქალაქისა“ (Civitas Dei) და „მიწიერი ქალაქის“ (Civitas Terrena) ურთიერთმიმართებას ეხმიანება. ნაშრომში გაანალიზებულია კონკრეტული ეპიზოდები, სადაც ომი წარმოჩენილია, როგორც დარღვეული ონტოლოგიური წესრიგის აღდგენის ინსტრუმენტი. ჭაშნაგირისა და ხვარაზმშას ძის მკვლელობა განიხილება არა როგორც პირადი შურისძიება, არამედ როგორც „მართალი სამართლის“ აღსრულება უზურპაციის წინააღმდეგ. ანალოგიურად, ფრიდონის ბიძაშვილების სუბიუგაცია და დევების დამარცხება ავგუსტინესეული „ლეგიტიმური ხელისუფლების“ (Legitima Auctoritas) კონტექსტშია გააზრებული, სადაც მბრძანებლის მოვალეობაა ქაოსის დაძლევა და მშვიდობის (Tranquillitas Ordinis) დამყარება. განსაკუთრებული ყურადღება ეთმობა ვაჭართა და ხატაელთა დამარცხების ეპიზოდებს. აქ ომი მოგვევლინება, როგორც სამართლიანი პასუხი უსამართლობაზე, რაც ავგუსტინეს „მართალი მიზეზის“ (Justa Causa) კრიტერიუმს პასუხობს. კულმინაციური წერტილი — ქაჯეთის აღება — ინტერპრეტირებულია, როგორც მეტაფიზიკური გამარჯვება აბსოლუტურ ბოროტებაზე (ჯოჯოხეთის ანალოგიაზე). ეს აქტი აერთიანებს რუსთაველისეულ „მართალ სამართალსა“ და ავგუსტინესეულ „მართალ განზრახვას“ (Recta Intentio), სადაც ომის საბოლოო ტელეოლოგიური მიზანი არა ნგრევა, არამედ ტყვეობაში მყოფი სულიერი სინათლის (ნესტან-დარეჯანის) განთავისუფლება და სამყაროს ჰარმონიზაციაა. დასკვნის სახით შეიძლება ითქვას, რომ რუსთაველი ომს განიხილავს, როგორც აუცილებელ „სამართლიან ბოროტებას“, რომელიც მიმართულია მშვიდობის მოპოვებისკენ. ავგუსტინესეული „ორი ქალაქის“ მოდელში ინდოეთი (მიწიერი ქალაქი) სწორედ ამგვარი „მართალი ომების“ მეშვეობით განიწმინდება და უახლოვდება არაბეთის (ზეციური ქალაქის) იდეალს, რითაც დასტურდება ავტორისეული თეზისი: „ბოროტსა სძლია კეთილმან, არსება მისი გრძელია“.

რუსთაველი, ნეტარი ავგუსტინე, მართალი სამართალი, სამართლიანი ომი, ქაჯეთი, მეტაფიზიკური წესრიგი.