ქეთევან გონგაძე
დოქტორანტი
ილიას სახელმწიფო უნივერსიტეტი
თბილისი, საქართველო
https://orcid.org/0009-0009-1137-0764
ქეთევან გონგაძე
დოქტორანტი
ილიას სახელმწიფო უნივერსიტეტი
თბილისი, საქართველო
https://orcid.org/0009-0009-1137-0764
პალეოლოგოსური მხატვრულ-იკონოგრაფიული მოტივები
ლატალის მაცხვარიშის მთავარანგელოზთა ეკლესიაში
აბსტრაქტი
ზემო სვანეთის ეკლესიების მოხატულობებით შემკობა დაახლოებით IX-X საუკუნეებიდან იწყება და XVII საუკუნის ჩათვლით გრძელდება. ეს ნიმუშები გამოირჩევა სრულიად თვითმყოფადი და განსაკუთრებული მხატვრული სტილით, საღვთისმეტყველო თემატიკისა და იკონოგრაფიული პროგრამის თავისებური გააზრებით და გადმოცემით. ზემო სვანეთშიც, საქართველოს სხვა კუთხეების მსგავსად, პალეოლოგოსური პერიოდის მხატვრულ-იდეური ტენდენციები საინტერესოდ არის წარმოჩენილი. აღსანიშნავია, რომ ამ ხანის მოხატულობის სქემა და იკონოგრაფიული თემატიკა მომდევნო ეპოქაშიც გადაინაცვლებს, რაც მკაფიოდ აისახა ლატალის მაცხვარიშის მთავარანგელოზთა ეკლესიაში.
მაცხვარიშის მთავარანგელოზთა ეკლესიის ინტერიერი, სავარაუდოდ XVI ს-ში უნდა იყოს მოხატული, რომლის იკონოგრაფიული სქემები, ძირითადად, სწორედ XIII-XIV საუკუნეებში გავრცელებულ პალეოლოგოსთა ხანის ხელოვნებას ეფუძნება: მრავალფიგურიანობა, ველუმით გაერთიანებული არქიტექტურული ფონები, პეიზაჟური ელემენტების თავისებური წარმოჩენა, კამარაში „ძველი დღეთას“ გამოჩენა, ასევე, XIV ს-დან შემოდის ქართულ ხელოვნებაში. მაცხვარიშის მთავარანგელოზთა ეკლესია, ადგილობრივ მხატვრულ სკოლას, ცალკეული სიუჟეტის განსაკუთრებული ლაკონიური გახსნით, მარტივი აგებით ენათესავება. აღნიშნული ეკლესიის მოხატულობის იკონოგრაფიული პროგრამა ისეა შედგენილი, რომ წინ წამოსწევს დეკორის ღრმა თეოლოგიურ საზრისს. ამ მოხატულობაში საუფლო ციკლის მომცველ სცენათა იკონოგრაფია, მათი კომპოზიციური სტრუქტურა, შესამჩნევად გართულებულია. ერთიანობაში, აქ თვალნათლივ ჩანს ნიჭიერი მხატვრების შემოქმედება, რაც გამოვლინდა ჩამოყალიბებული და კარგად გააზრებული იკონოგრაფიული სქემისა და პროგრამის შექმნაში. საფიქრებელია, რომ მოხატულობის პროგრამა ერთი ოსტატის, შესაძლოა სასულიერო პირის მიერ იყოს შედგენილი, რომელიც ასევე მხატვრული პროცესის წარმმართველია. ჩვენი ვარაუდით მასთან ერთად მუშაობდა კიდევ ორი ოსტატი, რომელთაც მოხატულობის გარკვეული ნაწილები შეასრულეს. მთავარმა მხატვარმა ერთიანობაში გაისიგრძეგანა მთელი მოხატულობა და ცდილობს სტილისტურადაც ერთიანი ორგანიზმი შექმნას.
მაცხვარიშის მთავარანგელოზთა ეკლესიის მხატვრობა უფრო მეტად უახლოვდება შუა საუკუნეების ხელოვნებაში „რეგიონალურ/პროვინციულ“ სტილს, რომელშიც შეინიშნება ნაკლებად დახვეწილი და გაწაფული წერის მანერა. ეს მიმართულება ადგილობრივი მხატვრული სკოლების საფუძველზეა შექმნილი, სადაც იქვე ან რომელიმე კულტურულ ცენტრში განსწავლული მხატვრები მუშაობდნენ. ისინი ცდილობდნენ გაემეორებინათ ის იკონოგრაფიული თუ სტილური პრინციპები, რაც მაღალპროფესიულ მხატვრულ სკოლებში იყო შემუშავებული, თუმცა შედარებით მწირი ოსტატობის გამო შესაბამის მხატვრულ დონეს ვერ აღწევდნენ.
ზემო სვანეთის მოხატულობები, როგორც აღვნიშნეთ, გამოირჩევა მხატვრული სტილის მრავალფეროვნებით, განსხვავებული ხედვით, სადაც ერთსა და იმავე ნიმუშში გამოვლენილია ძველი და თანადროული მხატვრული მიდგომები. ხშირად გვხვდება ადრექრისტიანული პერიოდის კომპოზიციათა აგების პრინციპები და იკონოგრაფიული მოტივები. ზოგადად, არქაული ნიუანსები ზემო სვანეთის მხატვრობის გარკვეულ ნიშნად შეიძლება ჩაითვალოს. განვითარების სხვადასხვა ეტაპზე მუდმივად ხდება „ძველსა“ და „ახალს“ შორის აქტიური ურთიერთქმედება, რამაც განაპირობა სვანეთის მოხატულობათა გამოკვეთილად ინდივიდუალური ხასიათი. აქ გათვალისწინებულია თანადროულ მართლმადიდებლურ სამყაროში არსებული მხატვრული ხედვა და მიმართულებები, თუმცა, როგორც ქართული და განსაკუთრებით ზემო სვანეთის ხელოვნებისთვის არის დამახასიათებელი, ეს ტენდენციები თავისებურად არის აღქმული, საკუთარ ტრადიციულ მხატვრულ აზროვნებასთან და გემოვნებასთან მორგებული და გათავისებული.
საკვანძო სიტყვები: კედლის მხატვრობა, პალეოლოგოსური ხელოვნება, ზემო სვანეთი, ლატალი, მაცხვარიშის მთავარანგელოზთა ეკლესია