თეონა მეტრეველი

დამოუკიდებელი მკვლევარი (შ. რუსთაველის ეროვნული სამეცნიერო ფონდის მიერ დაფინანსებული პროექტის (Fr-23-10216 ) ფარგლებში)

ახალგაზრდა მეცნიერი

ფილოლოგია

მაგისტრი

თბილისი/საქართველო

te.metreveli@yahoo.com

ნიკოლოზ ბარათაშვილის შემოქმედებითი ლაბორატორია ერთი ხელნაწერი კრებულის მიხედვით ნიკოლოზ ბარათაშვილის თხზულებათა კრებულები პოეტის გარდაცვალების შემდეგ მრავალჯერ დაიბეჭდა. პირველი კრებული პეტრე უმიკაშვილმა შეადგინა 1876 წელს, უკანასკნელი აკადემიური გამოცემა კი ნახევარი საუკუნის წინ მომზადდა (ივ. ლოლაშვილისა და აკ. გაწერელიას რედაქციით, 1972 წელს). ბუნებრივია, ამ დროის განმავლობაში მრავალი ახალი დეტალი გახდა ცნობილი ავტორისა თუ მისი შემოქმედების შესახებ და ახალი აკადემიური ორტომეულის მომზადებაც დადგა დღის წესრიგში. აკადემიური გამოცემის ერთ-ერთი მთავარი პრინციპია ავთენტური ტექსტის დადგენა, ავტორის უკანასკნელი შემოქმედებითი ნების გათვალისწინება. სწორედ ამიტომ, ნიკოლოზ ბარათაშვილის თხზულებების ახალი აკადემიური ორტომეულის გამოცემის მომზადების პროცესში ავტოგრაფების ზედმიწევნით კარგად შესწავლა გახდა საჭირო, რადგან აქამდე არსებული ყველა გამოცემა შედგენილია იმ პერიოდისთვის მიღებული, თუმცა დღევანდელი რეალობისთვის შეუსაბამო ტექსტოლოგიური პრინციპების დაცვით. ცნობილია, რომ დიდებულ ავტორთა ლექსები ერთი ამოსუნთქვით იკითხება, მაგრამ როგორ იწერება ისინი, რა გზას გადის ლექსი ავტორის გონებიდან გამოცემის ფურცლებამდე, ცოტამ თუ იცის. სწორედ ამ თვალსაზრისით მიიქცია ჩვენი ყურადღება ბარათაშვილის ავტოგრაფების კრებულმა, რომელიც ხელნაწერთა ეროვნულ ცენტრში დაცულია ნომრით H-1115. H-1115 ხელნაწერი საინტერესოა იმით, რომ მასში ჩანს ავტორის შემოქმედებითი პროცესი, ეს კრებული ჩვენამდე მოღწეული ერთადერთი „შავი“ ხელნაწერია და სწორედ აქ არის შემონახული სამუშაო ვერსია ზოგიერთი ლექსისა. ამჯერად ჩვენი ინტერესის საგანია ის სწორებები, რომლებიც განახორციელა ავტორმა. მაგალითად, ამ კრებულში შემორჩენილია ყველასათვის ცნობილი ლექსის, „შემოღამება მთაწმინდაზედ“, შემოქმედებითი გადამუშავების სურათი. ავტორს ამ ლექსის გარდა კიდევ 8 ლექსში შეუტანია ცვლილებები, რომელთა დაჯგუფებაც სხვადასხვა ნიშნითაა შესაძლებელი: • ლექსიკურ-კონოტაციური • მორფოლოგიური • რიტმულ-მეტრიკული • სტრუქტურული • შინაარსობრივი ამ თვალსაზრისით გამორჩეულია ლექსი „ჩემთ მეგობართ“, რომელიც პოეტმა ძირფესვიანად გადაამუშავა, რამდენიმე ეტაპად შეიტანა ყველა სახის ცვლილება და ლექსის ახალი რედაქცია შექმნა. ლექსში „ქეთევან“ გვხვდება საგულისხმო ცვლილება: ელიზბარი ] ამილბარი; ამ უკანასკნელმა ცვლილებამ დიდი ინტერესი გამოიწვია მეცნიერთა წრეებში, რადგან გააღრმავა ინტერესი ლექსის პროტოტიპის ძიების მიმართ (იხ. ჯულიეტა გაბოძის წერილი „ვის მიუძღვნა ბარათაშვილმა ლექსი „ქეთევან“ - სიმართლე და მონაჭორი“ - იბეჭდება „ლიტერატურულ ძებანში“) ლექსის შემოქმედებითი გადამუშავების პროცესი კიდევ უფრო საინტერესო და განსაკუთრებით მნიშვნელოვანია მაშინ, როდესაც ავტორსა და მისი მუშაობის პრინციპებზე ბევრი არაფერი ვიცით. ასეთი ავტორია ნ. ბარათაშვილიც, რადგან H-1115 -ის გარდა ყველა ხელნაწერი კრებული, რომელიც მისი ხელიდან გამოვიდა, საგანგებოდ იყო გადაწერილი და ავტორისეული სწორებების დადგენა მხოლოდ კრებულების დათარიღებითა და ტექსტების შედარებით არის შესაძლებელი. მოხსენების მიზანია, H-1115-ში ავტორის მიერ განხორციელებული ცვლილებების აღწერისა და შედარების გზით წარმოადგინოს რამდენიმე ლექსის შემოქმედებითი ევოლუცია და აჩვენოს, რაოდენ მნიშვნელოვანია ავტორის „შავი“ ჩანაწერები ლექსების ვარიანტებისა თუ რედაქციების თანმიმდევრობისა და, შესაბამისად, ავტორის უკანასკნელი შემოქმედებითი ნების დასადგენად. Nikoloz Baratashvili's Creative Laboratory According to One Manuscript Collection The collected workd of Nikoloz Baratashvili were published many times after the poet's death. The first collection was compiled by Petre Umikashvili in 1876, and the latest academic edition was prepared half a century ago (edited by Iv. Lolashvili and Ak. Gatserelia, in 1972). Naturally, during this time, many new details became known about the author and his work, and the preparation of a new academic two-volume edition became a matter of immediate necessity. One of the main principles of an academic edition is establishing the authentic text and taking into account the author's final creative will. For this very reason, in the process of preparing the new academic two-volume edition of Nikoloz Baratashvili's works, it became necessary to thoroughly study the autographs, as all previous editions were compiled following the textological principles accepted at the time, which are now incompatible with current reality. It is well known that the poems of great authors flow effortlessly, as if read in a single breath, but how they are written or what path a poem takes from the author's mind to the pages of a publication, few know. It is precisely from this point of view that our attention was drawn to Baratashvili's collection of autographs, which is preserved in the National Centre of Manuscripts under number H-1115. The manuscript H-1115 is interesting because it shows the author's creative process; this collection is the only rough / draft manuscript that has reached us, and it is precisely here that the working version of some poems is preserved. This time, the object of our interest is the corrections made by the author. For example, this collection preserves the picture of the creative reworking of the well-known poem, "Twilight on Mtatsminda" (Shemogameba Mtatsmindazed). Apart from this poem, the author introduced changes in 8 other poems, which can be grouped by different criteria: • Lexical-connotative • Morphological • Rhythmic-metrical • Structural • Semantic The poem "To My Friends" (Chemt Megobart) stands out in this regard; the poet fundamentally reworked it, introduced all types of changes in several stages, and created a new redaction of the poem. A noteworthy change occurs in the poem "Ketevan": Elizbari ] Amilbari. This last change aroused great interest in scientific circles, as it deepened the interest in the search for the poem's prototype (see Julieta Gabodze's paper "To whom did Baratashvili dedicate the poem 'Ketevan' - truth and fiction" - published in "Literary Researches"). The process of creative reworking of a poem is even more interesting and particularly important when we do not know much about the author and his working principles. N. Baratashvili is precisely such an author, because except for H-1115, every manuscript collection that came from his hand was carefully transcribed, and determining the author's corrections is only possible by dating the collections and comparing the texts. The purpose of the paper is to present the creative evolution of several poems through the description and comparison of the changes made by the author in H-1115, and to show how important the author's rough / draft notes are for determining the sequence of variants or redactions of poems and, consequently, for establishing the author's final creative will.

ნიკოლოზ ბარათაშვილი, ავტორის შემოქმედებითი ლაბორატორია, ხელნაწერი კრებული H-1115, ავტოგრაფები, ტექსტოლოგია, აკადემიური გამოცემა, ავტორის ნება, ლექსის შემოქმედებითი ევოლუცია.