ამინ ყეზელბაშანი

დამოუკიდებელი მკვლევარი

თეირანი, ირანი

aminghezelbashan@gmail.com

ხუზისტანის ქართველ დიდებულთა ადგილი ირანის ისტორიაში

 

მიუხედავად იმისა, რომ ხუზისტანის (ირანის სამხრეთ-დასავლეთით მდებარე პროვინცია) ქართველები ნაკლებად არიან ცნობილნი, მათ ირანის ისტორიაში სეფიანთა ეპოქიდან ფეჰლევიანთა მმართველობის ჩათვლით, სხვადასხვა სფეროებში მუდმივად ეკავათ უმაღლესი სახელმწიფო თანამდებობები, რასაც ადასტურებს თანამედროვე ისტორიოგრაფიული კვლევები. ხუზისტანის ქართულ საგვარეულოთა წარმომადგენლები სხვადასხვა პერიოდებში იყვნენ ბეგლარბეგები, დივანბეგები, ელჩები ინდოეთსა და ოსმალეთში, სახელმწიფო ხაზინის უფროსები (მოსტოუფი), შაჰის გვარდიის სარდლები (ყულარაღასი), მეფისნაცვლები (შაჰ თამაზ II ის დროს) და აგრეთვე მრავალი სხვა მნიშვნელოვანი პოლიტიკური, ადმინისტრაციული, სამხედრო, სასამართლო და სასულიერო თანამდებობების მფლობელები. საინტერესოა ის ფაქტი, რომ ქართულ საგვარეულოთა წარმომადგენლები ირანის ისლამური რევოლუციის შემდეგაც ინარჩუნებენ თავიანთ მაღალ პოზიციებს სახელმწიფოს ადმინისტრაციულ სტრუქტურებში. განსაკუთრებით უნდა აღინიშნოს ხუზისტანის ბარათაშვილთა საგვარეულო, რომლის წარმომადგენლებსაც 120 წლის განმავლობაში 100-მდე უმაღლესი თანამდებობა ეკავათ, როგორც ცენტრალურ ხელისუფლებაში, ასევე სხვადასხვა რეგიონებშიც, რაც თავისი მასშტაბებით ნებისმიერ მკვლევარს გააოცებს.

ხუზისტანის მცირერიცხოვანი ქართული თემის გამორჩეულობის კიდევ ერთი ნიშანია ის, რომ ისინი ირანის სხვა რეგიონების ქართველებთან შედარებით, გარდა ზოგიერთი საგვარეულოს ჩვეულებრივი რიგითი ქართული წარმოშობისა, ძირითადად გვიანი შუა საუკუნეების ქართული საზოგადოების მაღალი არისტოკრატიული ოჯახების შთამომავლები იყვნენ. ამ ფეოდალურ საგვარეულოებს აქვთ ან ინდივიდუალური ისტორია, ან სახელმწიფო მმართველობის სისტემაში ხანგრძლივი სამსახურის გამოცდილება. ასეთი ცნობილი საგვარეულოებია: ბარათაშვილების, აბინეზადეგანების, მირშექარბაშიანების და ა.შ., რომელთა წარმომადგენლებიც წყაროებში მოიხსენიებიან, როგორც კარგი სახელის მქონე, ხალხის და სახელმწიფოს მმართველების წინაშე დიდი სამსახურისა და ამაგის გამწევი და უაღრესად ერთგული ადამიანები. სწორედ ამიტომაც ქართულ საგვარეულოთა წარმომადგენლები სეფიანთა ეპოქიდან ირანის სახელმწიფოს უკიდურესი აღმოსავლეთი რეგიონიდან ყანდაჰარიდან (დღევანდელი ავღანეთის სამხრეთ-დასავლეთი რეგიონი), ქერმანის, დასავლეთით ხუზისტანის, ქვეყნის ცენტრალური ნაწილის, სამხრეთით ფარსისა და სპარსეთის ყურის რეგიონების ჩათვლით აქტიურად იყვნენ წარმოდგენილნი სახელმწიფო მმართველობის სხვადასხვა დონეზე და ეს პროცესი დღესაც გრძელდება თანამედროვე ირანში. როგორც ცნობილია ბარათაშვილთა საგვარეულოს საუკუნეების განმავლობაში დიდი სახელი და გავლენა ჰქონდა თვითონ საქართველოშიც და ამ გვარის ბევრი წარმომადგენელი გამორჩეული ხელოვანები, პოეტები, სახელმწიფო, საერო, სასულიერო, სამხედრო და საზოგადო მოღვაწეები იყვნენ, რომლებმაც მნიშვნელოვანი კვალი დატოვეს ქართველი ერის ისტორიაში.

ხუზისტანის ქართულ საგვარეულოთა წარმომადგენლებმა ირანის ისტორიაში სახელი გაითქვეს, როგორც მეცნიერებმა, კულტურის მოამაგეებმა, ხელოვანმა კალიგრაფებმა, პოეტებმა, მწერლებმა, მთარგმნელებმა, სხვა მეცნიერთა და ხელოვანთა მფარველებმა, რელიგიური თუ საერო არქიტექტურის აღმშენებლებმა, სამხედრო სარბიელზე დიდი წარმატებების მქონეებმა (ირანსა და ინდოეთს შორის მოგებული შვიდი ომი). ერთ-ერთი საგვარეულოს ქალიშვილის ხუზისტანის ერთ-ერთი დიდი არაბული საგვარეულოს წარმომადგენელზე დინასტიურმა ქორწინებამ კი, საფუძველი დაუდო ახალ არაბულ-ქართულ საგვარეულოს, რომლის წარმომადგენლებიც თავიანთ გენეალოგიას ითვლიან მამის ხაზით არაბული და დედის ხაზით ქართული საგვარეულოებიდან.

წარმოდგენილ გამოკვლევაში მოკლედ და შეჯამებულად იქნება მიმოხილული ირანის ისტორიაში ხუზისტანის ქართული წარმოშობის საგვარეულოთა წარმომადგენლების მოღვაწეობა სეფიანთა ეპოქაში და მის შემდგომ, ნაჩვენები იქნება ადგილობრივ გავლენიან ქართველ დიდებულთა ადგილი და როლი ირანის სახელმწიფოს ისტორიის ბოლო 450 წლის განმავლობაში.

 

საკვანძო სიტყვები: ირან-საქართველოს ურთიერთობები, ქართული საგვარეულოები, ხუზისტანი, ბარათაშვილები