ლავრენტი ჯანიაშვილი
ივანე ჯავახიშვილის სახელობის თბილისის სახელმწიფო უნივერსიტეტი
თსუ ივანე ჯავახიშვილის სახელობის
ისტორიისა და ეთნოლოგიის ინსტიტუტი
მთავარი მეცნიერი თანამშრომელი
თბილისი, საქართველო
ლავრენტი ჯანიაშვილი
ივანე ჯავახიშვილის სახელობის თბილისის სახელმწიფო უნივერსიტეტი
თსუ ივანე ჯავახიშვილის სახელობის
ისტორიისა და ეთნოლოგიის ინსტიტუტი
მთავარი მეცნიერი თანამშრომელი
თბილისი, საქართველო
მარნის მშენებლობა და რეკონსტრუქცია ხალხური გამოცდილების საფუძველზე
ჩვენს დროში ქართული მეღვინეობა მსოფლიოს ენეოლოგთა ყურადღების ცენტრში მოექცა, რაშიც განსაკუთრებული როლი ითამაშა ქვემო ქართლში,ძვ. წ. აღ. მე-6 ათასწლეულის ადრეულ მიწათმოქმედთა დასახლებაში (გადაჭრილ გორაზე) უძველესი კულტურული მევენახეობის დამადასტურებელი მონაცემების აღმოჩენამ. ქართული ტრადიციული მეღვინეობის აღიარებაა ისიც, რომ 2013 წელს ქვევრის ღვინოს იუნესკომ (UNESCO) არამატერიალური კულტურული მემკვიდრეობის ძეგლის სტატუსი მიანიჭა. საქართველოში ღვინის დაყენების უძველეს ტექნოლოგიასთან ერთად შემონახულია ვენახის 500-ზე მეტი ჯიში. ქართველთა ყოველდღიურობა წარმოუდგენელია ვაზის ნაყოფისგან დამზდებული ალკოჰოლური და არაალკოჰოლური სასმელების (ღვინო, შუმი ღვინო, სახარჯო ღვინო, ჭაჭის არაყი, ბადაგი, ტკბილი, ძმარი და ა.შ) და საჭმელების (ყურძენი, ქიშმიში, ისრიმ-მაყვალი, თათარა, ფელამუში, ტკბილისკვერი, ჩურჩხელა, ჯანჯუხა, ღვინოთბილი, ბოღლიწო, მაჯიგარო და ა.შ) გარეშე. მევენახეობა-მეღვინეობასთან დაკავშირებული საქმიანობას, შრომის ინვენტარს, სამეურნეო ნაგებობებს და რწმენა-წარმოდგენებს მნიშვნელოვანი ადგილი ჰქონდა და დღემდე აქვს ყოფაში.
ემპირიული ცოდნის თანამედროვე პრაქტიკაში დანერგვა ცალკეულ მეწარმეთა წარმატების საფუძვლად იქცა. ბევრი მათგანი ითვალისწინებს იმ გამოცდილებას, რაც ქართველმა მეურნემ საუკუნეების მანძილზე დააუნჯა და ღვინის დაყენებისა თუ შენახვის ტრადიცული მეთოდები რეკლამის მთავარ იარაღად აქცია. ტურისტული მარშრუტები მოფენილია ე. წ. „ღვინის გზებით“, რომელთა მეტი წილი მამა-პაპურ ჭურ-მარანებსაა მიმსგავსებული. ზოგჯერ ამ მარნების ტრადიციულობა მხოლოდ ბუტაფორიაა და არქაულობით ინოვაციური ტექნოლოგიებია შეფუთული. ამ ვითარებაში, ბუნებრივია, დიდი მნიშვნელობა ენიჭება ხალხური ცოდნის მაქსიმალურად გამოყენებას, როგორც ახალი მარნების მშენებლობის, ისე ძველი მარნების შეკეთების საქმეში. განსაკუთრებით სასურველია ამგვარი მიდგომის გამოყნება სამუზეუმეო სივრცეში არსებული მარნების რეკონსტრუქციისას, რათა მაქსიმალურად იქნეს შენარჩუნებული მათი ავთენტურობა.
ქართლ-კახეთში მარანი// „საღვინე სახლი“ (სულხან საბა ორბელიანი) ეზოში მდგომ ქვითკირის ან ფიცრულ ნაგებობას წარმოადგენდა, ზოგჯერ კი იგი საცხოვრებელი სახლის პირველ სართულზე იყო მოთავსებული. „საღვინე სახლში“ ჩაფლული ქვევრებში ინახებოდა, ღვინო, აქვე იდგა საწნახელი და სხვა საჭირო ინვენტარი. ღვინის დაყენების მთელი პროცესი ყურძნის დაწურვიდან ქვევრებში დავარგებამდე სწორედ აქ მიმდინარეობდა. დასავლეთ საქართველოში მარნებს უფრო ხისგან აგებდნენ. მათ ძირითადად ყურძენის დასაწურად და საღვინე ინვენტარის შესანახად იყენებდნენ. ღვინიანი ჭურები კი, როგორც წესი, ხეებით დაჩრდილულ საგანგებო ადგილას, ჭურისთავზე, ჰქონდათ ჩაფლული.
ქართველი მეურნე დიდ მნიშვნელობას ანიჭებდა სამარნე ადგილის მდებარეობას, ქვევრის//ჭურის ჩასაფლობი ნიადაგის ტიპს, სამშენებლო მასალას, ქვევრებისა და საღვინე ჭურჭლის თუ ინვენტარის სათანადოდ მომზადებას და ა. შ. რეგიონების მიხედვით განსხვავდებოდა მარნის ტიპები (ღია, დახურული და ა.შ.); მათი მდებარეობა (ცალკე მდგომი, ზვრებში ან საცხოვრებელში განლაგებული), ფუნქცია (ღვინის დამზადება-დავარგება, ყურძნის დაწურვა, ინვენტარის და ზოგ შემთხვევაში ჭირნახულის შენახვა და სხვ.); სამშენებლო მასალა (ქვიტკირი, ფიცრული, წნელებისგან მოწნული და ა.შ.). ამგვარი მრავალფეროვნება ათასწლეულების მანძილზე დაგროვილი ემპირიული ცოდნის რაციონალიზაციის შედეგია და სასურველია მისი გათვალისწინება თანამედროვე საქმიანობაში.
საკვანძო სიტყვები: მარანი, ტრადიცია, მეღვინეობა