ლიანა ბითაძე
ივანე ჯავახიშვილის სახელობის თბილისის სახელმწიფო უნივერსიტეტი
ივანე ჯავახიშვილის ისტორიისა და ეთნოლოგიის ინსტიტუტი
ანთროპოლოგიური კვლევის ლაბორატორიის ხელმძღვანელი
მთავარი მეცნიერ თანამშრომელი
თბილისი, საქართველო
ORCID:
ლიანა ბითაძე
ივანე ჯავახიშვილის სახელობის თბილისის სახელმწიფო უნივერსიტეტი
ივანე ჯავახიშვილის ისტორიისა და ეთნოლოგიის ინსტიტუტი
ანთროპოლოგიური კვლევის ლაბორატორიის ხელმძღვანელი
მთავარი მეცნიერ თანამშრომელი
თბილისი, საქართველო
ORCID:
გვარ-სახელების პოლიმორფიზმი და მოსახლეობის მორფოლოგიური და გენეტიკური შემადგენლობა
აბსტრაქტი
თანამედროვე ანთროპოლოგიურ კვლევებში უფრო ხშირად მიმართავენ გვარსახელების გავრცელების არეალის ანალიზს, რადგან პოპულაციების ისტორიულ და გენეტიკურ მსგავსებას შორის გარკვეული პარალელები არსებობს. ეთნიკური ჯგუფის ჩამოყალიბების რეკონსტრუქცია არაერთ წყაროს (არქეოლოგიური, ანთროპოლოგიური, ეთნოლოგიური, ლინგვისტური, ისტორიული და სხვა) ემყარება. მათ რიგს განეკუთვნება თანამედროვე გვარსახელები, რადგან ის ინდიკატორია იმ სპეციფიკური ანთროპოლოგიური ნიშნებისა, რომლის მატარებელნი ეთნოსის შემადგენელ ნაწილს წარმოადგენენ, ქმნიან მის ისტორიას, უზრუნველყოფენ გენეტიკურ პოლიმორფიზმს, გადაეცემიან თაობებს და გენეტიკურ მარკერად ყალიბდებიან. გვარსახელი ერთ-ერთ უმნიშვნელოვანეს ინსტრუმენტს წარმოადგენს გენეტიკური და დემოგრაფიული მაჩვენებლების ცვალებადობის შესასწავლად, რადგან მათ ახასიათებთ რაოდენობის ცვალებადობა დროში, ასევე გვარის მატარებელთა რიცხოვნობის შემცირება ან გაზრდა, რაც პოპულაციებში გენეტიკური შემადგენლობის შეცვლის თაობაზე მსჯელობის საშუალებას იძლევა და გვაფიქრებინებს, სხვადასხვა გვარის განსხვავებულ წვლილზე ეთნოსის გენეტიკური მრავალფეროვნების (პოლიმორფიზმის) შენარჩუნებაში.
გვარსახელების და ანთროპოლოგიის სხვადასხვა დარგის მონაცემების საფუძველზე განხილული ოჩამჩირის, გუდაუთის და გაგრის აბხაზების მორფოლოგიური იერი და გავრცელებული გვარსახელების ანალიზით (რომლის დაახლოებით 80% ქართულ გვარსახელებად განიხილება და გავრცელებულია საქართველოს სხვადასხვა რეგიონში) აიხსნა ანთროპოლოგიური სისტემებით მიღებული ძალიან მაღალი მორფოლოგიური მსგავსება აფხაზებსა და ქართველებს შორის.
ეს ნათელი ილუსტრაციაა იმისა, თუ რაოდენ დიდი მნიშვნელობა ენიჭება გვარსახელებს ანთროპოლოგიურ კვლევებში. გვარსახელი Y-ქრომოსომის დნმ მარკერების მსგავსად, თაობებს მამის ხაზით გადაეცემა და უტოლდება ერთ კოდომინანტურ გენეტიკურ სისტემით მიღებულ ინფორმაციას. ამდენად, გვარსახელი, ერთი მხრივ, არის სოციალური წარმონაქმნი, მეორე მხრივ, გენეტიკური მარკერის ანალოგი. ის, გენების მსგავსად (უფრო მართებულია ითქვას გენებთან ერთად), გადაადგილდება სივრცეში, დროთა განმავლობაში განიცდის ცვლილებებს (მაგ. წარმოქმნის ახალ გვარსახელებს და ა. შ). ის გენებისაგან განსხვავებით, არ განიცდის მუტაციას. რჩება იგივე გენეტიკის მატარებელი, მხოლოდ ზრდის გვარსახელის სპექტრს (რაოდენობას). ასევე გვაწვდის ინფორმაციას ქორწინებითი კავშირების (ქორწინებითი მიგრაცია) შესახებ, იძლევა ქორწინებითი უპირატესობების შესწავლის შესაძლებლობას, განსაზღვრავს მოსახლეობის გენეტიკურ და მორფოლოგიურ პოლიმორფიზმს, ავლენს შესაძლო ინბრიდინგს. ითვლება, რომ გვარსახელის მატარებელთა რაოდენობა პოპულაციებში ექვემდებარება გენეტიკურ დრეიფს. გვარსახელების გენეალოგიური კვლევები, რომელშიც გვარი თავისი ქორწინებათა სისტემითა და გენოფონდით გენეტიკური მარკერად განიხილება, დიდ ინფორმაციას იძლევა ეთნოგენეზის შემადგენელი ყველა კომპონენტის შესახებ. იგი ასევე დიდ დახმარებას უწევს დნმ-მარკერების კვლევების ინტერპრეტაციას: Y-ქრომოსომის ცალკეული ჰაპლოჯგუფის სიხშირის, პირვანდელი არეალის და გავრცელების მიმართულების, გვართაშორის ნათესაური კავშირების დადგენის თვალსაზრისით, ასეთი კვლებები აქტუალური და პერსპექტიულია.
საკვანძო სიტყვები: მორფოლოგიური და გენეტიკური პოლიმორფიზმი, გვარი, დნმ-მარკერები, ქორწინებითი მიგრაცია.
სამხრეთ კავკასიის მოსახლეობის გვიანბრინჯაო-ადრერკინის პალეოდემოგრაფია შედარებით ასპექტში
ნაშრომში პირველადაა განხილული, სამხრეთ კავკასიის გვიანი ბრინჯაოს-ადრე რკინის ხანის მოსახლეობის დემოგრაფიული პროფილი. კვლევაში ჩართულია სამ-სამი პოპულაცია საქართველოდან და სომხეთიდან. კერძოდ, მცირე ამონარიდი საქართველოში გათხრილი დოღლაურის, საფარ-ხარაბას, წეროვანის და სომხეთში - ბარცრიალის, ბოვერისა და ბაგერი ჭალის სამაროვნებიდან. დოღლაურის და წეროვანის სამაროვანი მდებარეობს შიდა ქართლის ტერიტორიაზე, შესაბამისად თანამედროვე ქარელისა და მცხეთის მუნიციპალიტეტებში, ხოლო საფარ-ხარაბა, ქვემო ქართლის წალკის მუნიციპალიტეტში. საქართველოს სამაროვნებისგან განსხვავებით, ბარცრიალის, ბოვერისა და ბაგერი ჭალის სამაროვნები, სომხეთის ერთი ადგილობრივი მხარის - ლორის 3 ნეკროპოლისიდანაა.
ასეთი შორეული ეპოქის მასალის შედარებითი ანალიზი ჩვენთვის საინტერესოა იმის გამო, რომ საქართველოსა და სომხეთის თანამედროვე სახელმწიფო საზღვარი სამხრეთით ლორის მხარეზე გადის და რადგან პალეოდემოგრაფიული კვლევები მეტან მნიშვნელოვან ინფორმაციას იძლევა უძველესი მოსახლეობის შესახებ, როგორიცაა მოსახლეობის სქესობრივ-ასაკობრივი სტრუქტურა, გარდაცვალების საშუალო ასაკი, ანუ სიცოცხლის საშუალო ხანგრძლივობა, სქესთა შეფარდება, გარდაცვლილთა სიცოცხლის მოსალოდნელი ხანგრძლვობა დაბადებისას. ასევე შესაძლებელია შევაფასოთ პოპულაციის ყველა ასაკობრივი კატეგორიის მოკვდაობის გარდა, გადარჩენის ალბათობა, თაობის ხანგრძლივობა, ოჯახის საშუალო სიდიდე, ბავშვთა მოკვდაობის მაჩვენებელი და ა.შ. ამ პარამეტრებით შეგვიძლია ვიმსჯელოთ უძველეს დროში, თუ როგორი იყო სამხრეთ კავკასიაში მოსახლეობის დემოგრაფიული პროფილი, სოციო-კულტურული და ბიოლოგიური ადაპტაცია.
მოვახდინეთ, დოღლაურის, საფარ-ხარაბას, წეროვანის სამაროვნებზე დაკრძალული მოსახლების დემოგრაფიული მახასიათებლების შედარება, ასევე ბარცრიალის, ბოვერისა და ბაგერი ჭალის სამაროვნებზე დაკრძალული მოსახლეობის ურთიერთეთ შედარება და ბოლოს, დავადგინეთ, სამხრეთ კავკასიის გვიანი ბრინჯაოს - ადრე რკინის ხანის მოსახლეობის დემოგრაფიული პროფილი. ჩვენი კვლევით გაირკვა, რომ რიგი პარამეტრებით ძალიან დიდი განსხვავება აღინიშნება: გარდაცვალების საშუალო ასაკი, როგორც ბავშვთა ასაკის გათვალისწინებით, ასევე მის გრეშე; მოსალოდნელი სიცოცხლის ხანგრძლივობა დაბადებისას; ოჯახის სიდიდე; პოპულაციაში ინდივიდთა პროცენტი 15 წელს ზემოთ და 50 + ასაკში მყოფი ინდივიდების პროცენტი. განსხვავებულია ბავშვთა მოკვდაობის პროცენტი. უფრო ვიწრო ფარგლებში ცვალებადობს თაობების ხანგრძლივობა (25-28 წელი). გარდაცვალების ალბათობა ასაკის ზრდასთან ერთად იზრდება, ხოლო გადარჩენის ალბათობა მცირდება. აღნიშნული მოკვდაობის და გადარჩენის მრუდეები ერთი ტიპისაა, ხოლო ამ შემთხვევაშიც ყველა პოპულაციში ეს პროცესები სხვადასხვა სიჩქარით მიმდინარეობს.
აღსანიშნავია ისიც, რომ ლორის მოსახლეობა, რომლებიც სამ სხვადასხვა სამაროვანზე იკრძალებოდნენ რიგი დემოგრაფიული მახასიათებლებით მსგავსი არიან ერთმანეთთან, ასევე დოღლაურის, საფარ-ხარაბას და წეროვნის მოახლეობა, თუმცა წეროვანის და ბარცალის მოსახლეობა უმრავლეს შემთხვევაში ერთმანეთთან უფრო ახლო მასავსებას ავლენენ. საინტერესო ფაქტის ახსნა იქნება შესაძლებელი არქეოლოგიური კონტექსტის და გენეტიკური მონაცემების შუქზე, რაც მომავალი კვლევის ამოცანას წარმოადგენს.
საკვანძო სიტყვები: პალეოანთროპოლოგია, პალეოდემოგრაფია, გვიან ბრინჯაო, ადრე რკინა, სამხრეთ კავკასია.