მანანა ხიზანიშვილი
ისტორიის მაგისტრი
სიმონ ჯანაშიას სახელობის საქართველოს სახელმწიფო მუზეუმი
კურატორი
თბილისი, საქართველო
ORCID: https://orcid.org/0009-0000-6566-3305
მანანა ხიზანიშვილი
ისტორიის მაგისტრი
სიმონ ჯანაშიას სახელობის საქართველოს სახელმწიფო მუზეუმი
კურატორი
თბილისი, საქართველო
ORCID: https://orcid.org/0009-0000-6566-3305
რაფიელ ერისთავი კავკასიური მუზეუმის პირველი კურატორი
XIX საუკუნის მეორე ნახევარში საქართველოს კულტურულ-საზოგადოებრივ ცხოვრებაში არ დარჩენილა არც ერთი მოვლენა, რომელშიც რაფიელ ერისთავს მნიშვნელოვანი წვლილი არ შეეტანა. სამწერლო, სამეცნიერო და საზოგადოებრივი მოღვაწეობის სამოცი წლის მანძილზე იგი უშუალოდ მონაწილეობდა რუსეთის წერა-კითხვის გამავრცელებელი საზოგადოების, რუსეთის გეოგრაფიული საზოგადოების კავკასიის განყოფილების, კავკასიური მუზეუმის, ქართული თეატრის, იმ პერიოდის ჟურნალ-გაზეთების... შექმნასა და საქმიანობაში. ფასდაუდებელია მისი ღვაწლი ქართული ეთნოგრაფიული სკოლის ჩამოყალიბებისა და განვითარების საქმეში.
მოხსენება ეხება რაფიელ ერისთავის მოღვაწეობას რუსეთის გეოგრაფიული საზოგადოების კავკასიის განყოფილებასა და მასთან დაარსებულ კავკასიურ მუზეუმში 1851-1861 წლებში.
სიმონ ჯანაშიას სახელობის საქართველოს მუზეუმისა და ეთნოგრაფიის განყოფილების, ხელნაწერთა ინსტიტუტის არქივებში, სამეცნიერო ლიტარატურაში მოძიებული დოკუმენტაციის, საინვენტარო დავთრებისა და კატალოგების შესწავლის შედეგად თამამად შეიძლება ითქვას, რომ ცნობილმა მწერალმა და საზოგადო მოღვაწემ მნიშვნელოვანი როლი შეასრულა კავკასიური მუზეუმის განვითარებასა და წინსვლაში, მუზეუმში ეთნოგრაფიული და ისტორიული კაბინეტე ბის მოწყობაში.
1851 წელს თბილისში ჩამოყალიბებული რუსეთის გეოგრაფიული საზოგადოების კავკასიის განყოფილების ნამდვილი წევრობა რაფიელ ერისთავს საშუალებას აძლევდა ორგანიზაციის გამოცემებში გამოექვეყნებინა ეთნოგრაფიული ხასიათის პუბლიკაციები, საველე თუ საექსპედიციო მუშაობის ანგარიშები. სწორედ ამ განყოფილების ბაზაზე 1852 წელს ჩამოყალიბდა კავკასიის მუზეუმი. 1855 წლის იანვარში კავკასიის მუზეუმის დირექტორმა ვ. ა. სოლოგუბმა რაფიელ ერისთავი, როგორც ეთნოლოგი მუზეუმში მიიწვია სამუშაოდ, რათა ეწარმოებინა ფონდებში შემოსული ნივთების რეგისტრაცია, სისტემაში მოეყვანა ეთნოგრაფიული და ისტორიული ექსპონატები. განესაზღვრა კოლექციების სამუზეუმო ღირებულება, წარმომავლობა, მათი ფუნქცია-დანიშნულება. განყოფილების ანგარიშებიდან ჩანს, რომ რაფიელ ერისთავმა ეს სამუშაო პირნათლად შეასრულა. ამასთან ერთად მან პირველმა შეიმუშავა კოლექციათა კატალოგიზაციის სისტემა, რაც იმ დროისთვის უპრეცედენტო შემთხვევა იყო. ჩატარებული სამუშაოებით ნათლად გამოჩნდა რაფიელ ერისთავის სამუზეუმო საქმიანობის უახლოესი მეცნიერული მიღწევების ცოდნა. მისი დამსახურებით მუზეუმის 1856 წლის ეთნოგრაფიული კაბინეტის კატალოგი ბევრად უფრო სრულყოფილი და ინფორმატიულია, ვიდრე 1870 წელს გუსტავ რადეს დროს შედგენილი სარეგისტრაციო წიგნი (კატალოგები დაცულია სიმონ ჯანაშიას სახელობის სახელმწიფო მუზეუმის არქივში).
რაფიელ ერისთავის სამუზეუმო საქმიანობაში მნიშვნელოვანი იყო მისი როლი ნივთების მოძიება-თავმოყრასა და დაცვაში. რაფიელ ერისთავის მიერ შეძენილი და შემოწირული რამდენიმე ექსპონატი ეთნოგრაფიის კოლექციების სხვადასხვა ფონდშია დაცული. მან საფუძვლიანად შეისწავლა და მუზეუმში შემოიტანა ძველებური, ბანქოს სათამაშო ფირფიტები ე. წ. ,,განჯაფა“. როგორც პროგრესულად მოაზროვნე მეცნიერმა უარყო ექსპონატების შეგროვების იმ დროისთვის გავრცელებული რარიტეტული მეთოდი. ხალხში, ადგილზევე არკვევდა ნივთის რაობას, ადგილობრივ სახელწოდებას. რაფიელ ერისთავი არა მარტო ეთნოგრაფიული კოლექციებით ამდიდრებდა კავკასიის მუზეუმის ფონდებს, არამედ განათხარი მასალითაც. ცნობილია, რომ მას თავადვე უწარმოებია არქეოლოგიური გათხრები ანაკლიაში, რის შედეგად მოპოვებული ნივთები მუზეუმისთვის გადაუცია.
საარქივო დოკუმენტებიდან ჩანს, რომ რაფიელ ერისთავი 1860-იან წლებშიც აქტიურად მონაწილეობდა განყოფილებისა და მუზეუმის საქმიანობაში, რისთვისაც მუზეუმის ხელმძღვანელებისა და გეოგრაფიული საზოგადოებისაგან რამდენჯერმე მადლობა დაიმსახურა. მისი დიდი დამსხურებაა ის, რომ კავკასიური მუზეუმის ეთნოგრაფიის კაბინეტი, რუსეთის იმპერიის მასშტაბით ერთ-ერთ წამყვან სამხარეო – ეთნოგრაფიულ ცენტრად იქცა.
საკვანძო სიტყვები: რაფიელ ერისთავი, მუზეუმი, ეთნოლოგია, ექსპონატი