მაია ცერცვაძე
საქართველოს ტექნიკური უნივერსიტეტი
ასოცირებული პროფესორი
თბილისი, საქართველო
ORCID: 0009-0006-4175-4804
მაია ცერცვაძე
საქართველოს ტექნიკური უნივერსიტეტი
ასოცირებული პროფესორი
თბილისი, საქართველო
ORCID: 0009-0006-4175-4804
1832 წლის შეთქმულების შესწავლისათვის - დიმიტრი ბატონიშვილის წერილები თამარ ბატონიშვილისადმი
აბსტრაქტი
როგორც ცნობილია, 1832 წლის შეთქმულება, რომელიც მიზნად ისახავდა საქართველოდან რუსეთის იმპერიის განდევნას და საქართველოს დამოუკიდებლობის აღდგენას, 1826-1827 წლებში ჩაისახა პეტერბურგში რუსეთში გადასახლებულ ქართველ ბატონიშვილთა წრეში. მათ შორის უპირველესად უნდა დავასახელოთ მეფე ერეკლე II-ის (1720-1798) ვაჟის, თავადაც ქართლ-კახეთის დამოუკიდებლობის აღდგენისათვის მებრძოლი იულონ ბატონიშვილის (1760-1827) შვილი დიმიტრი (1803-1845) ბატონიშვილი. იგი არის ამ შეთქმულების ერთ-ერთი ინიციატორი და ორგანიზატორი, შეთქმულთა პეტერბურგული წრის მეთაური. მან იქ შემოიკრიბა რუსეთში სასწავლებლად ჩასული ქართველი ახალგაზრდები და გაანდო მათ აჯანყების განზრახვა. შეთქმულების უმნიშვნელოვანესი ფიგურაა მისი დაც თამარ ბატონიშვილი (1791-1857), რომელიც მის თბილისურ წრეში მოქმედებდა და რომელსაც დაკისრებული ჰქონდა აჯანყების საერთო ხელმძღვანელობა და გამარჯვების შემთხვევაში საქართველოს დროებითი მართვაც. შეთქმულების გაცემის შემდეგ დიმიტრი ბატონიშვილი „დამნაშავეთა“ პირველ კატეგორიას („შეთქმულების მთავარი დამწყებნი“), ხოლო თამარი - მესამე კატეგორიას („ვინც შეთქმულებაში აქტიურად მონაწილეობდა და ეთანხმებოდა აჯანყების იდეას“) მიაკუთვნეს და გადაასახდეს - დიმიტრი ბატონიშვილი სმოლენსკში, ხოლო თამარი - სიმბირსკში.
შეთქმულების საგამოძიებო კომისიის მასალებში დაცულია დიმიტრი ბატინოშვილის მიერ თამარ ბატონიშვილთან 1831-1832 წლებში პეტერბურგიდან თბილისში გამოგზავნილი წერილები, რომლებიც მეტად მნიშვნელოვანია ამ შეთქმულების ისტორიოგრაფიისათვის. ძირითადად რუსულ ენაზე დაწერილი ეს პირადი წერილები მოიცავს როგორც ოჯახურ ამბებს, ასევე იმჟამად პეტერბურგში მყოფ ან იქიდან საქართველოში დაბრუნებულ სხვა შეთქმულთა მოკითხვისა და მათ შესახებ სხვა ცნობებს. განსაკუთრებით აღსანიშნავია ის ფაქტი, რომ ბარათების ტექსტები შეიცავს დაშიფრულ ადგილებს, სადაც გამოყენებულია კოდური სიტყვები და ამდენად ისინი შეიძლება წაადგეს 1832 წლის შეთქმულთა საქმიანობის კონსპირაციის საკითხის - დაშიფრული მიმოწერის გამოყენება სიდუმლო ანბანსა და საიდუმლო მიმოწერის იმ მეთოდთან ერთად, სპეციალური ტრაფარეტის, ე. წ. ჩარჩოს საშუალებით რომ ხდებოდ შეთქმულების თბილისურ და პეტერბურგულ/ მოსკოვურ წრეებს შორის და რომლის ავტორიც თავად დიმიტრი ბატონიშვილია, მისი კრიპტოგრაფიული ასპექტის შემადგენელია.
მოხსენებაში ჩვენ განვიხილავთ შეთქმულ ბატონიშვილთა ამ წერილებს, წარმოვადგენთ მათ ქართულ თარგმანებს, შევეხებით წერილების ადრესანტისა და ადრესატის შეთქმულებაში მონაწილების საკითხს, წერილების ფიგურანტებს - შეთქმულებსა და სხვა პირებს, მოვიყვანთ მათ დაზუსტებულ ბიოგრაფიულ ცნობებს და შევეცდებით დაშიფრული ადგილების განმარტებას. კონფერენციაზე წარმოდგენილი კვლევა, ვფიქრობთ, ხელს შეუწყობს როგორც 1832 წლის შეთქმულების პერიპეტიების, ასევე მე-19 საუკუნის პირველი ნახევრის საქართველოს საზოგადოებრივი გარემოს შესწავლასაც.