ნინო ჩიქოვანი
ისტორიის მეცნიერებათა დოქტორი
ივანე ჯავახიშვილის სახელობის თბილისის სახელმწიფო უნივერსიტეტი ჰუმანიტარულ მეცნიერებათა ფაკულტეტის კულტურის კვლევათა ინსტიტუტის პროფესორი
თბილისი, საქართველო
ნინო ჩიქოვანი
ისტორიის მეცნიერებათა დოქტორი
ივანე ჯავახიშვილის სახელობის თბილისის სახელმწიფო უნივერსიტეტი ჰუმანიტარულ მეცნიერებათა ფაკულტეტის კულტურის კვლევათა ინსტიტუტის პროფესორი
თბილისი, საქართველო
გმირები და ანტიგმირები „ახალი მეხსიერების“ კონსტრუირების პროცესში
აბსტრაქტი
წარმოდგენილი ნაშრომის მიზანია გმირებისა და ანტიგმირების სახეთა ფორმირებისა და ინსტიტუციონალიზაციას პროცესის შესწავლა. საკვლევი პერიოდი საბჭოთა კავშირის ბოლო და დამოუკიდებლობის პირველ ათწლეულს მოიცავს, ანუ ნგრევის პროცესში მყოფი სისტემიდან ახალ, ჯერ კიდევ ბუნდოვან რეალობაზე გარდამავალ პერიოდს. ასეთ პერიოდებში მნიშვნელოვანი ხდება კოლექტიური მეხსიერების რეკონსტრუქცია ქვეყნის წინაშე მდგარი ახალი ამოცანების შესაბამისად და „ახალი მომავლისათვის“ საჭირო „ახალი წარსულის“ შექმნა. ჩნდება ახალი ეროვნული გმირები – ერთგვარი გზამკვლევები, ღირსებისა და გმირობის ნიმუშები, რომლებიც იმედს და გამბედაობას უნერგავენ თანამედროვეებს და შთამომავლებს. გმირთა სახეები სოციალური და კულტურული კონსტრუქციებია, მათი მნიშვნელობა იცვლება ისტორიული პერიოდისა და კონტექსტის მიხედვით.
მას შემდეგ, რაც პერესტროიკამ მნიშვნელოვნად შეასუსტა საბჭოთა სისტემის მიერ დაწესებული აკრძალვები და შეზღუდვები, ხოლო ე. წ. საჯაროობის პოლიტიკამ ისტორიის ბევრი მანამდე უცნობი ან კარგად დავიწყებული ფაქტი გამოააშკარავა, წარსული - კოლექტიური იდენტობის ერთ-ერთი უმნიშვნელოვანესი მსაზღვრელი - ერთბაშად მოექცა საზოგადოების ყურადღების ცენტრში. დაიწყო წარსულთან ანგარიშსწორებისა (პიერ ნორა) და აქტიური დავიწყების (ალეიდა ასმანი) პროცესი. საბჭოთა ეპოქის გმირები ერთმანეთის მიყოლებით ტოვებდნენ კვარცხლბეკებს – არა მხოლოდ მატერიალურს, არამედ სიმბოლურსაც. მათ ადგილს ახალი გმირები და სიმბოლოები იკავებდნენ. ნაშრომში შესწავლილია კონკრეტული ფაქტები, რომლებიც წარსულის ახალი სურათის შექმნისა და მასზე დაფუძნებული ახალი მეხსიერების ჩამოყალიბების პროცესს ასახავს, ნაჩვენებია ქართველთათვის უმნიშვნელოვანესი მეხსიერების ადგილების გარდაქმნა ახალი იდენტობის სიმბოლოებად, რაშიც მთავარ როლს სწორედ „ძველი“ და „ახალი“ გმირების დაპირისპირების სხვადასხვაგვარი გამოვლინება ასრულებდა.
კვლევის პროცესში გაანალიზებული მასალა (მონუმენტები, მემორიალები, ტექსტური წყაროები) გააზრებულია კოლექტიური მეხსიერების თეორიის ჩარჩოში, რომელიც საშუალებას გვაძლევს, განვსაზღვროთ კონკრეტული ფიგურები, რომლებიც გმირებად/ანტიგმირებად ყალიბდებიან გარდამავალ პერიოდში, ადგილს უცვლიან ერთმანეთს და ზემოქმედებენ მოვლენათა განვითარებაზე გარდაცვალების/დაღუპვის შემდეგაც. ჩვენი კვლევისათვის განსაკუთრებული მნიშვნელობა აქვს იან ასმანის მიერ შემოთავაზებულ კომუნიკაციური და კულტურული მეხსიერების კონცეფციას: შესასწავლი პერიოდი ჯერ არ გასცილებია კომუნიკაციური მეხსიერების დროით ჰორიზონტს; მისი ცალკეული ნაკადები ჯერ კიდევ ძლიერია და ისინი მწვავედ უპირისპირდებიან ერთმანეთს ამა თუ იმ პერსონაჟისთვის მინიჭებული მნიშვნელობების ირგვლივ, ანუ კულტურულ მეხსიერებაში მათი დამკვიდრების ან წაშლის პერსპექტივისათვის. თომას კარლაილისა და მაქს ვებერის მიერ განსაზღვრული გმირისა და ლიდერის მახასიათებლები საფუძვლად დაედო გმირებისა და ანტიგმირების, ან ასეთად ყოფნის ამბიციის მქონე ქართველი პოლიტიკოსების იმიჯების ჩამოყალიბებისა და ცვლილებების ახსნას.
კოლექტიური მეხსიერების კულტურული ჩარჩოსა და იმ კულტურულ საშუალებათა შესწავლას, რომელთა ინსტიტუციონალიზაციის გზით იქმნება და ნარჩუნდება/გადაიხედება მეხსიერება, საფუძვლად დავუდეთ პიერ ნორას მეხსიერების არეების (lieux de memoire) კონცეფცია. ნორას მიხედვით, გმირები/ანტიგმირებიც მეხსიერების არეებია, რომელთა ინსტიტუციონალიზაცია თუ დეინსტიტუციონალიზაცია კოლექტიური მეხსიერებისა და მასზე დაფუძნებული იდენტობის მშენებლობის პროცესში მნიშვნელოვან როლს ასრულებს.
საკვანძო სიტყვები: კოლექტიური მეხსიერება, გმირები, ანტიგმირები, გარდამავალი პერიოდები, პიერ ნორას მეხსიერების არეები.