მარიამ ყამარაული
ფილოსოფიის დოქტორი
ჰამბურგის უნივერსიტეტი
ფრანკფურტის გოეთეს უნივერსიტეტის პოსტდოქტორანტი
ჰამბურგი, გერმანია
მარიამ ყამარაული
ფილოსოფიის დოქტორი
ჰამბურგის უნივერსიტეტი
ფრანკფურტის გოეთეს უნივერსიტეტის პოსტდოქტორანტი
ჰამბურგი, გერმანია
თანამედროვე ქართული ენა და დეტერმინაციული ფრაზის (DP) ჰიპოთეზა
აბსტრაქტი
დეტერმინაციული ფრაზა მორფოსინტაქსური დონის ფენომენია და სახელური ფრაზის საგანგებო შემთხვევას წარმოადგენს. სახელური ფრაზისაგან (NP) განსხვავებით, რომელსაც არსებითი სახელი (ანუ სახელური ფრაზის თავი) მართავს, DP- ჰიპოთეზა მიიჩნევს, რომ ფრაზის სტრუქტურული თავი არის დეტერმინატორი. ისეთ წინადადებაში, როგორიცაა "the big tree," სახელური ფრაზა "big tree" გაანალიზებულია, როგორც ფრაზის თავის ანუ დეტერმინატორის (ამ შემთხვევაში არტიკლის) დამატება.
DP-ჰიპოთეზამ ფართო აღიარება მოიპოვა 1987 წელს აბნის სადისერტაციო ნაშრომის „ინგლისური ენის სახელური ფრაზა მის სენტენციალურ ასპექტში“ გამოქვეყნების შემდეგ. მიუხედავად იმისა, რომ DP-ჰიპოთეზას მომდევნო წლებში არაერთი მეცნიერი შეეხო და გაამყარა იგი მორფოლოგიური, სინტაქსური თუ სემანტიკური არგუმენტებით, დეტერმინაციული ფრაზის საკითხი დღემდე ღიად რჩება იმ ენებისათვის, რომლებსაც არ გააჩნია არტიკლი (ყამარაული 2022:169). DP-ჰიპოთეზის უნივერსალურობის დასადგენად ჟ. ბოშკოვიჩმა სიღრმისეულად შეისწავლა აღნიშნული საკითხი და შეიმუშავა NP/DP-ს მქონე ენების დადგენის პარამეტრები. ბოშკოვიჩის მიერ შემუშავებული პარამეტრების მიხედვით ერთმანეთისაგან უნდა განვასხვავოთ უარტიკლო და არტიკლის მქონე ენებს, ვინაიდან არტიკლის არსებობა დაკავშირებულია გარკვეულ ენობრივ თვისებებთან, რომლებიც უნდა გააჩნდეს NP-ენებს (რომლებიც ასევე ცნობილია როგორც უარტიკლო ენები) ისე DP-ენებს (რომლებიც ცნობილი როგორც არტიკლის მქონე ენები).
ჩვენ შევეცადეთ ბოშკოვიჩის მიერ შემუშავებული პარამეტრების ტესტირების საშუალებით დაგვედგინა, ენათა რომელ ტიპს მიეკუთვნება თანამედროვე ქართული. ზოგიერთი პარამეტრი გამოყენებადია თანამედროვე ქართულთან მიმართებით და იმაზე მიუთითებს, რომ თანამედროვე ქართული NP-ენათა რიცხვს მიეკუთვნება. ასეთი პარამეტრია მაგალითად:
· მხოლოდ უარტიკლო ენებში არის შესაძლებელი წინადადების წევრების თავისუფალი წყობა (Bošković 2012: 184).
a) ბავშვ-ი თამაშ-ობ-ს კალათბურთ-ს
child-NOM.SG play-TAM-S3SG.PRES basketball-DAT.SG
b) ბავშვ-ი კალათბურთ-ს თამაშ-ობ-ს
child-NOM.SG basketball-DAT.SG play-TAM-S3SG.PRES
c) კალათბურთ-ს თამაშ-ობ-ს ბავშვ-ი
basketball-DAT.SG play-TAM-S3SG.PRES child-NOM.SG
d) კალათბურთ-ს ბავშვ-ი თამაშ-ობ-ს
basketball-DAT.SG child-NOM.SG play-TAM-S3SG.PRES
e) თამაშ-ობ-ს ბავშვ-ი კალათბურთ-ს
play-TAM-S3SG.PRES child-NOM.SG basketball-DAT.SG
f) თამაშ-ობ-ს კალათბურთ-ს ბავშვ-ი
play-TAM-S3SG.PRES basketball-DAT.SG child-NOM.SG
'The/a child plays basketball'
ბოშკოვიჩის მიერ შემუშავებული პარამეტრებიდან ზოგიერთი პარამეტრის გადამოწმება, როგორიცაა „მხოლოდ არტიკლის მქონე ენებში არის დაშვებული კლიტიკის რედუპლიკაცია“ (Bošković 2012: 187), შეუძლებელია თანამედროვე ქართულში, ვინაიდან მას არ გააჩნია ნაცვალსახელური კლიტიკა.
ზოგი პარამეტრის გამოყენება თანამედროვე ქართულ ენასთან მიმართებით მიუთითებს იმაზე, რომ თანამედროვე ქართულ ენას გააჩნია როგორც NP-ს, ისე DP-ს თვისებები. ასეთია მაგალითად:
· ნეგატიური კონსტიტუენტები უნდა იყოს ფოკუსირებული უარტიკლო ენებში (Bošković 2012: 190)
შდრ.:
g) არ-ც-ერთ-ი
NEG-FOC-one-NOM.SG
h) ვერ-ც-ერთ-ი 'not even one'
NEG-FOC-one-NOM.SG
i) ნურ-ც-ერთ-ი
NEG-FOC-one-NOM.SG
მართალია თანამედროვე ქართულს არ გააჩნია უარყოფითი კონსტიტუენტების ფოკუსირების სავალდებულო მარკირება, მაგრამ საჭიროების შემთხვევაში შეუძლია მათი აღნიშვნა.
ჩემი პრეზენტაციის მიზანი იქნება არა ზოგადად DP-ჰიპოთეზის განხილვა, არამედ NP/DP პარამეტრების შემოწმება თანამედროვე ქართულზე და შედეგების შეფასება.
წინასწარი კვლევები ცხადყოფს, რომ თანამედროვე ქართულ ენას აქვს როგორც NP, ასევე DP სტრუქტურების თვისებები. აღნიშნული გარემოება მოითხოვს საკითხის სიღრმისეულ შესწავლას და საშუალებას იძლევა უკეთ წარმოვაჩინოთ ქართული ენის თავისებურებები თანამედროვე თეორიების ფონზე.
გამოყენებული ლიტერატურა:
Bošković, Ž. (2012). On NPs and clauses. In: Discourse and grammar: From sentence types to lexical categories, edited by Günther Grewendorf and Thomas Ede Zimmermann, 179-245. Berlin: de Gruyter.
Kamarauli, M. (2022). The Nominal Domain in Georgian: A Diachronic Analysis. Wiesbaden: Reichert Verlag.
საკვანძო სიტყვები: თანამედროვე ქართული, სახელური ფრაზა, დეტერმინაციული ფრაზა.