ქეთევან ქუთათელაძე
ისტორიის დოქტორი
ივანე ჯავახიშვილის ისტორიისა და ეთნოლოგიის ინსტიტუტი
უფროსი მკვლევარი
თბილისი, საქართველო
ქეთევან ქუთათელაძე
ისტორიის დოქტორი
ივანე ჯავახიშვილის ისტორიისა და ეთნოლოგიის ინსტიტუტი
უფროსი მკვლევარი
თბილისი, საქართველო
სასაზღვრო დავები
აბსტრაქტი
ქართული სახელმწიფოს დამოუკიდებლობას, მის ტერიტორიულ მთლიანობას განსაზღვრავდა და არეგულირებდა სახელმწიფო საზღვრის დაცულობა, მისი სტატუსი, რამდენად აკონტროლებდა ქვეყნის მეფე, როგორც დამოუკიდებელი ლიდერი თუ დიდ იმპერიებთან დაქვემდებარებული ხელისუფალი. სახელმწიფო საზღავრი იცვლებოდა სხვადასხვა ისტორიული პროცესების შედეგად. სასაზღვრო დავები მიმდინარეობდა რა მარტო მომხდურ მტერთან, არამედ, თვით დიდი იმპერიების ინტერესთა შეჯახება ყოფილა ხოლმე დავის მიზეზი, რომელიც არღვევადა ჩვენს სასაზღვრო სივრცეს და საფრთხეს უქმნიდა ქართულ სახელმწიფოებრიობას. საზღვრის დაცვისთვის აუცილებელი იყო ფიზიკურ-გეოგრაფიული მახასიათებლის გარდა, ინფრასქტრუქტურული უზრუნველყოფა. განმარტება და სახელწოდებები „საზღვარ-წესდადება“, „მართებული საზღვარი“, „ნიშნით ზღვარნი“, „სამანი“, მიუთითებს თუ რა დიდი მნიშვნელობა ექცეოდა საზღვრის დაცვას.
ქართულ წყაროებში საზღვარი ორი მნიშვნელობით განიხილება: როგორც მიწა-წყალი, ტერიტორია, სივრცე, არე, ასევე მიჯნა, სასაზღვრო მომიჯნავე მხარე, სასაზღვრო ზონა, სასაზღვრო ხაზი. სახელმწიფო მიწა-წყლის ფარგლების აღსანიშნავად გამოიყენებოდა „საზღუარნი სამეფოსანი“. საზღვრის უკანონო გადაკვეთა საზღვრის დარღვევას ნიშნავდა, რაც სათანადო რეაგირებას მოითხოვდა. სასაზღვრო ზოლის ტერიტორია იმ სახელმწიფოს საკუთრება იყო, რომლზეც გადიოდა გამმიჯნავი ხაზი. საზღვრის პოლიტიკურ კუთვნილებას იმ ქვეყნის სახელწოდება განსაზღვრავდა, რომელიც აკონტროლებდა სასაზღვრო მომიჯნავე ტერიტორიას. ამიტომაც არის, რომ მომიჯნავე სასაზღვრო საერისთავო ქვეყნები „საზღვარი ქართლისად“ იწოდება.
შუა სს-ის მანძილზე მეზობელ სახელმწიფოებთან სასაზღვრო დავების თავიდან აცილების მიზნით ხდებოდა ხოლმე სხვადასხვა სოციალური და პოლიტიკური ურთიერთობის დამყარება (მოლაპარაკება, დინასტიური ქორწინება, ძღვენის მირთმევა, ხარკის გადახდა), უკიდურეს შემთხვევაში კი სამხედრო შეტაკებები, როდესაც სასაზღვრო დავებს, ზოგჯერ მომიჯნავე სასაზღვრო ტერიტორიის დაუფლება მოჰყვებოდა.
საქართველო, გეო-სტრატეგიული თვალსაზრისით, მიმზიდველი იყო ნებისმიერი იმპერიისთვის, რომელიც ამ მხარეში გაბატონებას ცდილობდა. მათი საბრძოლო მოქმედებები და საზავო შეთანხმებები პირდაპირ თუ ირიბად ეხებოდა ჩვენი ქვეყნის ისტორიულ საზღვრებს, რომლის ფარგლებშიც ზოგჯერ საომარი მოქმედებები მიმდინარეობდა. საქართველოს სამხრეთით არსებულ იმპერიებს ყოველთვის აინტერესებდათ ჩრდილოეთის გადმოსასვლელები, საიდანაც მომთაბარეთა თავდასხმის საფრთხე მოდიოდა, მათთვისაც მიმზიდველი იყო მდიდარი სამხრეთის იმპერიებისკენ ლაშქრობა. ქართული სახელმწიფოებრიობის შენარჩუნება ან მისი დამცრობა პირდაპირ დაკავშირებული იყო იმ სასაზღვრო დავებთან, რომელიც ჩვენი ქვეყნის გარშემო მიმდინარეობდა და რომელიც განსაზღვრავდა ქართული სახელმწიფოებრიობის ბედს.
სახელმწიფო საზღვრის და სასაზღვრო სივრცის დაცვა უზრუნველყოფდა, როგორც ტერიტორიულ უსაფრთხოებას, ასევე მიგრაციული პროცესების კონტროლს, სხვა ეთნიკური ჯგუფების შემოსვლის საშიშროების აღკვეთას.
საზღვრის დაცვას სასაზღვრო მომიჯნავე ტერიტორიაზე უზრუნველყოფდნენ მონაპირე ერისთავები. საზღვრის უსაფრთხოების მიზნით ინფრომაციებს მსტოვრები აგროვებდნენ. საზღვრის იმ მონაკვეთში, რომელიც კავკასიონის თვალუწვდენელ მთათა სისტემას და ხეობებს მიუყვებოდა, საზღვრის დაცვა ევალებოდა ადგილობრივ მოსახლეობას (შდრ. „მახლობელნი იგი მთიულნი“).
საქართველოს ძლიერების ეპოქაში „ყოველნი სანაპირონი მისისანი უშიშად ჰქონდეს“. აღნიშნულს განაპირობებდა არა მარტო საზღვრის დაცვის უზრუნველყოფა, არამედ ბუფერული ზონის შექმნა, საქართველოს გარშემო არსებული პოლიტიკური ერთეულების ყმადნაფიცობით მორჩილება ან მათზე უპირატესობის მოპოვება ან ტერიტორიის უშუალოდ დაკავება. მონაპირე ერისთავებს ქვეყნის სანაპირო სასაზღვრო მხარეების მომთაბარეთა თავდასხმის მოგერიების გარდა, შიშის დანერგვის მიზნით, მეზობელი ქვეყნების რეიდიც ევალებოდათ.
საზღვრისპირა რეგიონების დასაცავად ბრძოლა განსაკუთრებით მძიმეა XVI-XVII სს-ში. 1555 წლის ამასიის ზავის მიხედვით, ოსმალეთმა და ყიზილბაშთა ირანმა შუაზე გაიყვეს საქართველო, რამაც ზიანი მიაყენა ქართულ სახელმწიფოებრიობას. სამხრეთ-დასავლეთ საზღვრის მომიჯნავე ტერიტორია ოსმალეთის იმპერიის შემადენლობაში მოექცა, ყიზილბაშთა ირანის მიერ კი ინტენსიურად ხორცილედებოდა მომთაბარე თურქმანების ჩამოსახლების პროცესი სამხრეთ საზღვრის ტერიტორიებზე კონტროლის დაწესების მიზნით.
საკვანძო სიტყვები: საზღვარი; ტერიტორია; სახელმწიფო; სასაზღვრო ზონა; საზღვრის დაცვა