თამარ ქორიძე
ისტორიის დოქტორი
საქართველოს უნივერსიტეტი
პროფესორი
თბილისი, საქართველო
თამარ ქორიძე
ისტორიის დოქტორი
საქართველოს უნივერსიტეტი
პროფესორი
თბილისი, საქართველო
აფხაზეთის (დასავლეთ საქართველოს) კათოლიკოსთა ქრონოლოგიური რიგისა
და ზეობის დაზუსტებისათვის ( XVII ს-ის 50-იანი წლები)
აბსტრაქტი
XVII ს-ის 50-იანი წლებში მოღვაწე აფხაზეთის (დასავლეთ საქართველოს) კათოლიკოსთა (მაქსიმე მაჭუტაძე, ნიკოლოზ ირუბაქიძე- ჩოლოყაშვილი, ზაქარია ქვარიანი) ქრონოლოგიური რიგისა და ზეობის შესახებ ქართულ ისტორიოგრაფიაში განსხვავებული მოსაზრებები არსებობს.
ბ. ლომინაძემ, რომელმაც საგანგებოდ შეისწავლა XVII-XVIII სს-ის აფხაზეთის კათოლიკოსთა ქრონოლოგიური რიგი, კათოლიკოს ზაქარია ქვარიანის ზეობა 1657-1660 წლებით განსაზღვრა. ამავე ქრონოლოგიურ რიგში კათოლიკოს ზაქარიას წინამორბედად კათოლიკოსი მაქსიმეა (მაჭუტაძე) დასახელებული (1639-1657). თუმცა, მოგვიანებით გამოცემულ ქართულ საბჭოთა ენციკლოპედიაში, ბ. ლომინაძემ, მისივე სტატიის („კათალიკოსი“) თანდართულ აფხაზეთის კათოლიკოსთა ქრონოლოგიურ ნუსხაში, კათოლიკოსებს ზაქარიასა და მაქსიმეს შორის ნიკიფორეს სახელის მქონე კათოლიკოსი განათავსა ზეობის წლებით 1657-1657.
აფხაზეთის აღნიშნული კათოლიკოსი ნიკიფორე ცნობილი სასულიერო და პოლიტიკური მოღვაწე, დიპლომატი და მწიგნობარი, პირველი ქართული ნაბეჭდი წიგნის ერთ-ერთი გამომცემელი ნიკოლოზ ჩოლოყაშვილი-ირუბაქიძე იგივე ნიკიფორე ირბახია. საისტორიო წყაროებზე დაყრდნობით, ის აფხაზეთის კათოლიკოსად არის მოხსენიებული გ. აკოფაშვილის მიერ მისდამი მიძღვნილ მონოგრაფიაში.
ნიკიფორეს კათოლიკოსად ზეობის საწყის და ბოლო წლად ერთიდაიმავე 1657 წლის დასახელება მიანიშნებს, რომ ბ. ლომინაძე მას აფხაზეთის საკათალიკოსო ტახტზე 1657 წლის რაღაც პერიოდში მოიაზრებდა. შესაბამისად, 1657 წლით განისაზღვრა მომდევნო კათოლიკოსის ზაქარიას ზეობის საწყისი წელიც. თუმცა, პირდაპირი ცნობები მისი, ისევე როგორც ნიკიფორეს, კათოლიკოსად დადგენისა და ამ ფაქტის დათარიღის შესახებ არ მოგვეპოვება.
ზაქარია ქვარიანისადმი მიძღვნილ უახლეს მონოგრაფიაში (ლ. ტყეშელაშვილი, ქ. 2017), მისი კათალიკოსობა 1656-1660 წლებით არის დათარიღებული. ნაშრომში დასახელებული ზაქარია ქვარიანის კათალიკოსობის წლები და ნიკიფორეს (ირბახის) მოუხსენიებლობა ადასტურებს , რომ ავტორი არ იზიარებს ამ უკანასკნელის აფხაზეთის კათოლიკოსობის ფაქტს.
ჩვენთვის საინტერესო პერიოდში მოღვაწე აფხაზეთის (დასავლეთ საქართველოს) კათოლიკოსთა ქრონოლოგიური რიგისა და ზეობის დასადგენად გასათვალისწინებელია ხობის ტაძარში გამოსახული მღვდელმთავრის – ილარიონის აფხაზეთის კათალიკოსობის საკითხიც, რომელიც, ზოგიერთი მოსაზრებით (თ.ჯოჯუა), საკათალიკოსო ტახტს, სავარაუდოდ, 1657-1658 წლებში ფლობდა.
ჩვენი ნაშრომი ქართულ ისტორიოგრაფიაში XVII ს-ის 50-იანი წლებში მოღვაწე აფხაზეთის კათოლიკოსთა ქრონოლოგიური რიგისა და ზეობის შესახებ არსებული ხარვეზის აღმოფხვრის მცდელობას წარმოადგენს.
საკვანძო სიტყვები: აფხაზეთი (დასავლეთ საქართველო), კათოლიკოსი, ქრონოლოგიური რიგი, ნიკოლოზ ჩოლოყაშვილი-ირუბაქიძე, ქართული ისტორიოგრაფია